In zijn brief aan de lezer van de 'vertrouwd vernieuwde' Vrij Nederland vroeg hoofdredacteur Frits van Exter vorige week: 'Links? Ja, als dat betekent dat Vrij Nederland vooruitstrevend is.' Dit streven geeft hij vervolgens inhoud: het gaat om vooruitgang inzake 'rechtvaardigheid, gelijkheid, vrede, kwaliteit van leven'. Wie hierover wil nadenken, of er iets aan wil doen, is onderwerp van schrijven voor de redactie van Vrij Nederland.

Omdat tegenspraak een noodzakelijke voorwaarde is voor gedachtevorming, neem ik de vrijheid de hoofdredacteur deze week beleefd weerwerk te bieden. Door economische groei - welvaartstoename - uit zijn lijstje na te streven doelen weg te laten, maakt hij de linksigheid van Vrij Nederland platter dan wenselijk is. De pijn van links (en daar zitten de interessante thema's) gaat doorgaans schuil in de relatie tussen economische groei en dat vrome viertal rechtvaardigheid, gelijkheid, vrede en kwaliteit van leven.

Een mooi voorbeeld komt uit hetzelfde nummer. Onder de lekkere kop 'Zelfs de VVD-kiezer wenst nivellering' doet Vrij Nederland verslag van opinieonderzoek waaruit blijkt dat vijfenzestig procent van de Nederlanders voor verhoging is van het toptarief in de inkomstenbelasting van tweeënvijftig naar zestig procent 'voor de hoogste inkomens'. Deze wens leeft niet alleen bij de achterban van linkse en middenpartijen, zelfs bij de VVD is een krappe meerderheid van de kiezers voor toptariefverhoging. Al met al een inkoppertje op het Vrij Nederland-thema gelijkheid, zo lijkt het.

Tot je de economie erbij haalt.

Er is een verband tussen gelijkheid en groei dat eruit ziet als een omgekeerde U, met de economische groei op de verticale as en de gelijkheid op de horizontale as. Daar staat dus: waar veel ongelijkheid is, is de groei laag. Het afdwingen van gelijkere inkomensverhoudingen (via progressieve belastingen bijvoorbeeld) verhoogt de economische groei. Denk aan de ontwikkeling van Nederland tot, pakweg, 1970. Maar er is een punt waarop het afdwingen van nog meer gelijkheid ten koste gaat van economische groei: Nederland in de jaren zeventig. Vanaf dat moment moet er gekozen worden: groei of gelijkheid. En wat is dan links?

Ik maak het nog iets ingewikkelder. De afruil tussen groei en gelijkheid hangt samen met opvattingen over wat linkse belastingpolitiek precies is. De kern in deze: wat wil je van de rijken? Wil je (vooral) hun netto inkomen verlagen opdat er (meer) gelijkheid is na dan voor belastingheffing? Of wil je de bijdrage van de rijken aan de schatkist zo hoog mogelijk maken en ze zoveel mogelijk euro's uit de zak kloppen voor het collectief? Deze twee doelstellingen leiden tot twee verschillende belastingstelsels. In het eerste geval verhoog je lekker het toptarief naar bijvoorbeeld zestig procent (en neem je het negatieve effect op de economische groei voor lief). In het tweede geval hou je de toptarieven lager en prikkel je mensen om vooral lekker veel geld te verdienen waarvan dan een deel in de schatkist valt. Kies je voor deze tweede aanpak, dan is het toptarief nu waarschijnlijk al aan de hoge kant, en kun je zelfs als links weekblad voor toptariefverlaging pleiten. Het motto: maximeer de belastingopbrengst van de rijken, verlaag het toptarief!

Interessant links zoekt dit soort pijnpunten op, en in de schuurfactor zit (ook) altijd de economie. Kwaliteit van leven bijvoorbeeld is zouteloze kost als de prijs niet wordt bepaald: meer tijd om te leven impliceert minder tijd om te werken, wat betekent dat het inkomen daalt en dus het consumptiepatroon moet worden aangepast. Gelukkiger met minder - dat zou idealiter de uitkomst zijn, maar dat is op voorhand geen zekerheid.

Het mooiste verhaal uit de Vrij Nederland van vorige week illustreert mijn punt: bij het streven de bank te redden, heeft ABN Amro even geen tijd meer voor de mooie duurzaamheidsactiviteiten, ingezet in economisch betere tijden. Economische realiteit en duurzame idealen botsen. Qua links is dan de vraag: als het de wederopstanding van de bank zou bemoeilijken, is het dan toch links om van de bank duurzame ambities te eisen? Links is interessanter als we het onszelf moeilijker maken.