De vorige kabinetten-Balkenende lagen steevast overhoop met georganiseerd en corporatistisch Nederland: omwille van de goede zaak, vonden die kabinetten, moesten knuppels in hoenderhokken worden gegooid. Koepels, bonden en verenigingen hielden (vaak) de vooruitgang tegen en werden dus gepasseerd, gemeden of domweg met nieuwe wetgeving geconfronteerd. Vechtkabinetten.

De nieuwe ploeg draait deze koers honderdtachtig graden. In het regeerakkoord wordt telkenmale benadrukt dat het kabinet de moeilijkheden in het land niet alleen kan oplossen, en dat er dus niet alleen ‘samen gewerkt’ en ‘samen geleefd’ moet worden, maar dat ook de problemen samen tot een oplossing moeten worden gebracht. De koepels, bonden en verenigingen – de gebeten honden onder Balkenende-I tot en met -III – staan plots in het felle licht van de schijnwerpers.

Gaat dat werken? Misschien.

De woningmarkt is een prachtige testcase. Het nieuwe kabinet is niet van plan inzake de woningmarkt zijn eigen verantwoordelijkheid te nemen. Het weigert, enerzijds, de door de hypotheekrenteaftrek opgezweepte huizenprijzen te beteugelen terwijl, anderzijds, op de huurmarkt de prijsstijgingen aan banden worden gelegd. De koopprijzen blijven dus te hoog – wat vooral naar is voor starters op de koopmarkt – terwijl de huren te laag blijven, wat vooral naar is voor de mensen die al jaren op een wachtlijst staan voor een sociale huurwoning. Het was politiek blijkbaar niet mogelijk verstandig beleid te gaan voeren.

Het toeval wil dat de woningcorporaties, die de afgelopen jaren maatschappelijk nogal onder vuur hebben gelegen, het afgelopen jaar een nieuwe weg zijn ingeslagen. Dit culmineerde, onder leiding van – daar is ie dan – de Vereniging van woningcorporaties Aedes – in een Antwoord aan de samenleving dat begin februari werd gepubliceerd (zie www.aedes.nl). De corporaties, staat in dat antwoord te lezen, gaan hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen.

Deze verantwoordelijkheid bestrijkt vijf terreinen. Aedes reageert, ten eerste, op de hartekreet van Pieter Winsemius – een paar maanden minister van VROM in Balkenende-III – dat honderdveertig probleemwijken nodig moeten worden aangepakt met de belofte dat ‘we garant staan voor de noodzakelijke investeringen in woningen en maatschappelijk vastgoed in de honderdveertig wijken’. Ten tweede maken de corporaties gedurende twee jaar zeshonderd miljoen euro vrij om de huurstijgingen te beperken. Ten derde zullen de corporaties het mogelijk maken dat het gasverbruik in hun huizen de komende tien jaar met twintig procent daalt. Ten vierde geven de corporaties een woongarantie aan kwetsbare groepen (dak- en thuislozen en dergelijke). Ten slotte kondigen de corporaties de bouw aan van honderdzestigduizend nieuwe woningen in de komende vier jaar. De corporaties, kortom, gaan precies doen wat het nieuwe kabinet van ze wil.

Toch zou het wat al te optimistisch zijn om te concluderen dat de aanpak van Balkenende-IV een recept voor succes is. Ten eerste vanwege twee specifieke voorwaarden; ten tweede vanwege het ongewisse vervolg.

De specifieke voorwaarden waaraan de corporaties voldoen – en andere koepels en verenigingen niet of nauwelijks –, is dat ze rijk zijn, en dat er een effectief dreigement is als ze niet in beweging komen: hun rijkdom afpakken. Per huurwoning (zie grafiek) hebben corporaties gemiddeld een eigen vermogen van dik negenduizend euro (tegen minder dan vijfduizend in 2001). Achter de schermen is de laatste maanden de woordcombinatie ‘afromen van vermogen’ veel gebruikt, een effectief dreigement dat ook in het regeerakkoord terugkomt. De corporaties, kortom, hebben eieren voor hun geld gekozen. Voor een kabinet dat de samenleving aan het werk wil zetten, zijn dat natuurlijk ideale voorwaarden.

Ten tweede: gaat er nu in de praktijk ook echt iets gebeuren? Dat valt nog te bezien, want er is nog heel veel voor meerdere uitleg vatbaar. Neem de woningbouwproductie. In het Antwoord aan de samenleving staat ‘Corporaties bouwden in 2005 bijna dertigduizend woningen, bijna vijfduizend meer dan in 2004.’ Maar in de Kengetallen van de Nederlandse woningcorporaties 2005, uitgegeven door datzelfde Aedes, staat te lezen dat de nieuwbouw in 2004 15.820 woningen betrof, en in 2005 18.495 stuks. Navraag bij Aedes bracht nieuwe cijfers (zie grafiek). Maar blijkbaar kunnen tienduizenden woningen zomaar verdwijnen in de statistiek. En ook in statistiek kan een mens niet wonen.

De werkwijze van het nieuwe kabinet, kortom, zou best succesvol kunnen zijn. Maar het zoeken is wel naar de stok achter de deur, en het zal een hele kunst blijken om met het middenveld afspraken te maken waar men zich niet gemakkelijk onderuit wurmt.