Als witbehaarde jongbejaarde van drieënzeventig jaar word ik door jongelui vaak nagejouwd met 'hé ouwe' of 'hé opa!' Dat doet me pijn! Wat kan ik eraan doen?
- Marinus van der Molen, Purmerend

Dat kan ik me voorstellen, dat u dat pijn doet. Er is een theorie dat je mensen op straat moet aanspreken op onbeschoft gedrag, maar ikzelf ben daar meestal te laf voor. Het zou hypocriet zijn u iets aan te bevelen wat ikzelf nalaat. Negeren is het beste. Ze roepen u na, u doet alsof u hen niet hoort. U loopt door en in het diepst van uw gedachten bent u een jonge god van achttien.

Ik kom niet uit de vraag: zijn er slechte mensen? Tot nu toe was mijn antwoord: er bestaat alleen slecht gedrag. Maar de levenservaring van een zestiger leert me dat er slechte mensen bestaan, voor zover de Holocaust het mijn ouders niet al leerde. Nu mijn echte vraag: zijn mensen die kwaad handelen mensen die handelen vanuit een persoonlijk trauma (en is slecht zijn dus eerder een emotionele kwestie) of zijn slechte mensen puur kwaadaardig en handelen ze berekenend en voor eigen gewin slecht? Kortom: bestaat het kwaad op twee manieren, op een manier, of komt er weer zo'n vreselijk genuanceerd verhaal nu?
- David H., Amsterdam

Net als u ben ik geneigd te zeggen dat mensen kwalijk gedrag kunnen vertonen, maar dat maakt hen nog niet tot slechte mensen. Er zijn, zoveel weten we, mensen met een chronisch gebrek aan empathie. Zij worden aangeduid als psychopaten. In vrijwel ieder mens zullen sporen van masochisme en sadisme aanwezig zijn, maar niet meer dan sporen.

Als de kwaadaardigheid niet wordt begrensd door hetzij moraal, hetzij empathie - niet noodzakelijkerwijs hetzelfde - kun je spreken van een ziek mens. Hoewel het volk liever spreekt van een slecht mens; de behoefte om heksen te verbranden is nooit helemaal verdwenen.

Er bestaat een vorm van kwaad dat voortkomt uit opportunisme, gemakzucht, zelfbehoud, carrièrisme. Het andere kwaad dient geen ander doel dan het kwaad zelf - iemand die bijvoorbeeld oprecht geniet van martelen. Ik heb ooit gezegd dat ik over zo iemand niet snel zou kunnen schrijven. Misschien is dat eerder een kwestie van willen. Ik heb volgens mij het geluk gehad nooit een echt kwaadaardig mens te zijn tegengekomen. Ik heb eens iemand ontmoet die aanstalten maakte om mij met een honkbalknuppel te doden, maar zelfs die zou ik niet zonder meer kwaadaardig noemen.

Ongetwijfeld zijn er mensen die mij niets dan slechts toewensen, maar zij zijn te lui, vermoed ik, om mij actief te vernietigen. Soms is luiheid niet alleen een mensenrecht, maar ook de meest effectieve vorm van praktische moraal.

Het kwaad kan uiterst aanlokkelijk zijn. Lees Een lach in het donker van Nabokov. Soms is onze eigen ondergang uiterst aanlokkelijk.

Hoe weet ik wie er te vertrouwen is?
- Anoniem

Dat weet u niet en hoe intiemer de relatie is, hoe moeilijker het is om dat te weten. Als uw werkster al jaren stipt op de afgesproken tijd verschijnt, grondig schoonmaakt en nooit steelt, dan hebt u alle reden haar te vertrouwen, zolang het om haar werk gaat.

De relatie tussen u en uw werkster is tamelijk eenduidig. Van uw echtgenoot of echtgenote verwacht u meer dan dat hij/zij taken verricht. Die taken zijn niet eenduidig, daarom is het moeilijker hem of haar, of bijvoorbeeld uw ouders te vertrouwen dan uw werkster. Veel mensen zullen uw vertrouwen niet schaden uit angst voor sancties, maar vaak handelt de mens irrationeel.

Wees niet loslippig. Wees beleefd, maar spreek bij voorkeur niet over uzelf. Stort uw hart niet uit. Zorg ervoor dat u uw afspraken nakomt, zodat anderen u kunnen vertrouwen. Stel het vertrouwen van anderen niet onnodig op de proef.