‘Geert Wilders heeft toch niet de pest gekregen?’ zegt Jos van Rey, voorzitter van de VVD-statenfractie in Limburg. ‘Wij praten gewoon nog met hem.’
‘Geert heeft twintig jaar lang flink lopen sjouwen voor de partij,’ zegt Frans Weekers, tot vorige week de tweede Limburger bij de liberalen in de Tweede Kamer. ‘Hij is niet ineens een paria geworden.’

Volgens Joop Oldenbroek, partijbestuurder in Maastricht, is Wilders ‘onbehoorlijk behandeld’ door de fractie. ‘Maar hopelijk is dit het begin van een revolutionaire periode binnen de VVD. Wat mij betreft mag alles op de schop.’

Na het vertrek van Geert Wilders probeerde de VVD-fractie afgelopen weekend in kasteel De Wittenburg de rijen te sluiten. Alle trammelant rond het enfant terrible is achter de rug, luidde de boodschap. In de dagen daarvoor was Wilders door enkele partijkanonnen plichtmatig door het slijk getrokken – allemaal om de herwonnen eendracht te onderstrepen. De VVD moest weer alle liberalen gaan bedienen, zo verkondigde Jozias van Aartsen parmantig in het tv-programma Netwerk. En daarvoor ging de ‘kroegtafelpraat’ van Wilders toch nét iets te ver.

Maar bezuiden de rivieren, ver weg van het Wassenaarse establishment, is men nog lang niet klaar met de affaire. Vooral in Limburg is het vertrek van Wilders bij veel lokale VVD’ers slecht gevallen. De reflexen van de oude politiek hebben weer eens gezegevierd, klinkt het alom, en Wilders heeft daarvoor de rekening moeten betalen. In Wilders’ woonplaats Venlo heeft Roel Gielen, voorzitter van de VVD-jongerenorganisatie JOVD, onmiddellijk steun betuigd aan het verstoten kamerlid: ‘Ik dacht dat de VVD stond voor vrijheid van meningsuiting, en dat een kamerlid eigen verantwoordelijkheid draagt.’ Ook Mark Verheijen, de liberale fractievoorzitter in Venlo, tevens lid van de Provinciale Staten, was erg blij met Wilders. ‘Geert is een kleurrijk figuur en zeker geen weekdier. Ik vind zijn vertrek het slechtste wat de VVD had kunnen overkomen.’

Dat Wilders de deur werd gewezen omdat hij zich niet aan de fractiediscipline wenste te houden, wil er bij Joop Oldenbroek niet in. Wilders heeft volgens hem nog nóóit tegen een fractiestandpunt gestemd. Zelfs toen de VVD-fractie zich tegen het verbod op hoofddoekjes bij de overheid keerde, stemde Wilders met zijn eigen partij mee. Oldenbroek: ‘Tot op de dag van vandaag klinkt me nog het hoongelach in de oren dat Geert toen in de Tweede Kamer ten deel viel.’

Terrorismebestrijding, criminaliteit, de radicale islam, integratie: Geert Wilders maakte als kamerlid furore met thema’s die sinds de Fortuyn-revolte en 11 september de nationale politiek lijken te beheersen. Begin juli schreef hij samen met zijn fractiemaatje Gert-Jan Oplaat een tienpuntenplan, waarin hij zijn opvattingen uiteenzette. Het manifest, dat de sprekende titel ‘Recht(s) op je doel af’ meekreeg, pleitte onder meer voor een halvering van het Nederlandse budget voor ontwikkelingshulp en automatisch levenslange gevangenisstraf na drie misdrijven. Allochtonen die niet rap genoeg integreerden, moest wat Wilders betrof de Nederlandse nationaliteit ontnomen worden. Nog voordat het kamerlid zijn eigen fractie had ingelicht, stond het tienpuntenplan prominent in de Volkskrant. Achteraf lijkt daarmee zijn aftocht uit de partij te zijn ingeluid.

Wilders schreef zijn stellingen op verzoek van de VVD-kamercentrale Limburg. Het was ook de Limburgse VVD waar Wilders zijn revolutionaire plannen zou komen toelichten. Joop Oldenbroek is een van de Limburgse partijleden uit de initiatiefgroep die bij Wilders aanklopten. Oldenbroek: ‘We hebben Geert gevraagd om die stellingen bewust zo prikkelend mogelijk te maken, om het interne debat op gang te brengen.’

Vervolgens zou Wilders’ tienpuntenplan worden besproken tijdens een partijraad op 11 september in het Noord-Limburgse Weert, waar ook workshops op het programma stonden over de integratie van allochtonen, het terugdringen van de bureaucratie (‘snijden in de overhe(i)ad’) en veiligheid (‘van Vinkenslag tot Bin Laden’). Officieel wegens andere VVD-activiteiten in den lande is deze partijraad inmiddels verplaatst naar november – en Wilders hoort niet meer tot de partij. Maar wat Oldenbroek betreft komt het verbannen kamerlid in november gewoon zijn stellingen voorzien van uitleg. VVD-kamerlid Weekers uit Weert sluit zich daar volmondig bij aan: ‘Ik zou het leuk vinden als Geert gewoon zijn tienpuntenplan komt verdedigen.’ Ook Wilders zelf hoopt dat hij kan komen: ‘Als ik word uitgenodigd, ben ik erbij.’

Is het Limburgse VVD-kader uit ander hout gesneden dan de keurige links-liberale heren die in de randstad de dienst uitmaken? Wie een rondgang maakt langs de lokale partijkopstukken, kan zich niet aan die indruk onttrekken. De VVD in de provincie Limburg vormt pas sinds een decennium of drie een politieke factor van betekenis. Voordat de Limburgse liberalen voet aan de grond kregen, moest een bres worden geslagen in het katholieke establishment van KVP en later CDA.

Sleutelfiguur in die jaren was Jos van Rey, Tweede-Kamerlid van 1982 tot 1998 en als fractievoorzitter in de Provinciale Staten nog altijd de kingmaker van de VVD in het zuiden des lands. Van Rey, trots: ‘De Limburgse VVD is een echte volkspartij. Vanuit alle lagen van de bevolking wordt op de VVD gestemd, ook in de achterstandswijken.’

De vrijzinnige stroming van de randstedelijke VVD is in Limburg niet sterk. Links-liberalen als Hans Dijkstal, Mark Rutte of Melanie Schultz van Haegen genieten er veel minder aanzien dan rechtse bijtertjes als Pieter Hofstra, Hans Hoogervorst of Henk Kamp. De conservatieve Limburgse inslag wordt ook weerspiegeld in plaatselijke partijprominenten als Jos van Rey, die moeilijk van linkse sympathieën verdacht kan worden.

Van Rey kan zich, op een enkel detail na, dan ook moeiteloos vinden in het tienpuntenplan van Wilders. ‘Geert had dat lijstje keurig opgesteld. Er was uiteraard wat meer uitleg bij nodig, maar met de meeste punten was ik het wel eens.’ Ook de VVD-jongeren konden Wilders’ stellingen wel waarderen. JOVD-voorzitter Gielen uit Venlo: ‘Het was een plan waar wij in eerste instantie achter konden staan.’

De affaire-Wilders heeft in Limburg het van oudsher aanwezige wantrouwen jegens Haagse bestuurders blootgelegd. Tot in de negentiende eeuw was Limburg geen zelfstandige provincie, maar stond het onder direct bestuur van Den Haag. De commissaris der Koningin heet er nog altijd gouverneur. Tot op de dag van vandaag steekt in het zuiden regelmatig het Calimero-gevoel de kop op. JOVD-voorzitter Gielen: ‘Achter de zaak-Wilders zit misschien ook wel een klein minderwaardigheidscomplexje. Zoiets van: wij laten ons niet door Den Haag de oren wassen.’

In de gelederen van de Limburgse VVD leeft bovendien het idee dat men in Den Haag ondervertegenwoordigd is. Uit protest hiertegen stemden de negen Limburgse statenleden bij de Eerste-Kamerverkiezingen in mei van dit jaar niet op de nummer één maar op de hoogstgeplaatste Limburger, die vervolgens een zetel kreeg. Het Limburgse kamerlid Weekers pleit al enige tijd voor een sterkere Limburg-lobby binnen de VVD: ‘Een paar jaar geleden waren we nog met zijn drieën. Maar nu Geert weg is, ben ik als enige overgebleven.’

In Limburg bestaat sinds jaar en dag een voorkeur voor lokale politici. Niet alleen bij de VVD, ook binnen de andere partijen. Bij de Tweede-Kamerverkiezingen krijgen Limburgse grootheden als Frans Timmermans (PvdA), Camiel Eurlings en Maria van der Hoeven (beiden CDA) steevast veel voorkeurstemmen. Geert Wilders zelf trok meer stemmen dan zijn fractievoorzitter Van Aartsen. Weekers: ‘Er is behoefte aan een directe vertrouwensband. Men stemt liever op iemand uit de eigen regio dan op iemand die men niet kent.’

‘Van linksbinnen tot rechtsbinnen, van Boris Dittrich tot Jos van Rey,’ verkondigde Van Aartsen na het fractieweekend provocerend, allemaal horen ze binnen de VVD. Maar het is de vraag of hij met de verbanning van Wilders de Limburgse rechtsbinnens niet tegen de schenen heeft geschopt. Want die hebben sinds vorige week nóg minder geduld met Den Haag dan voorheen.

Partijbestuurder Oldenbroek: ‘Het Haagse regentenkartel waagt het niet om dingen daadwerkelijk te veranderen. De partij is in wezen niet geïnteresseerd in de basis.’ Als er niet snel wordt geluisterd naar de burger, zo voorspelt hij, dan zal de VVD in Limburg binnen afzienbare tijd duizenden leden verliezen. Mocht Wilders’ nieuwe rechtse beweging aanslaan, dan zijn er ongetwijfeld een hoop door de wol geverfde VVD’ers die de overstap zullen maken. Oldenbroek: ‘Dertig tot veertig procent van de VVD-leden steunt het gedachtegoed van Wilders.’

Andere liberalen in Limburg hopen, tegen beter weten in, dat het nog goed komt tussen Wilders en de VVD. Frans Schouwenaars, vice-voorzitter van de VVD-kamercentrale Limburg, vindt dan ook dat Wilders zijn zetel niet hoeft op te geven nu hij niet meer bij de fractie hoort: ‘Niet voordat geprobeerd is de breuk te lijmen. Er is een afkoelingstijd nodig, en daarna moeten we het opnieuw proberen.’ Ook Tweede-Kamerlid Frans Weekers is daar niet zonder meer op tegen: ‘Bij een lijmpoging zou ik op zich wel een goed woordje willen doen voor Geert.’

Voor Oldenbroek, en vele andere Limburgse VVD-leden met hem, gaat het er de komende tijd om spannen. De partijraad op 13 november, waar Wilders’ stellingen bediscussieerd zullen worden, is voor hem de lakmoesproef. De landelijke partijvoorzitter heeft hem beloofd dat hij de VVD’ers op het Binnenhof zal betrekken bij het Limburgse ledeninitiatief. Oldenbroek: ‘Nou, we zullen wel zien of de heren en dames de lange reis vanuit het Haagse naar de provincie durven te ondernemen. Dan gaan we merken of men echt wil luisteren, of dat men tracht ons met procedurele tricks monddood te maken.’ In dat geval geeft hij er, na veertig jaar actief lidmaatschap van de VVD, wellicht de brui aan.

Oldenbroek en enkele andere kritische partijleden hebben zich verenigd in het ‘Mesch-genootschap’. Mesch, vlak onder Maastricht, was het eerste Nederlandse dorpje dat in de Tweede Wereldoorlog door de geallieerden werd ontzet. Het genootschap komt bijeen in Café Auberge ’t Koffer, in september 1944 de eerste bevrijde kroeg van Nederland. Oldenbroek grinnikt: ‘Gekscherend zeggen we dan ook: de bevrijding van de VVD begint in Mesch.’ ?