Angst voor het ongewisse in Simpelveld

Aan het eind van een regenachtige middag zitten drie stamgasten aan de bar van café Oud Zumpelveld, tevens clublokaal van schutterij St. George. Eensgezind mopperen ze over de prijs van de oliebollen, die dit jaar weer schandelijk gestegen is. Wanneer de verslaggever in gesprek met de barman vraagt waarom er bij de laatste verkiezingen juist in Simpelveld zoveel mensen op Geert Wilders hebben gestemd, valt het gesprek aan de toog meteen stil. De kastelein, net nog vriendelijk aan het biertappen, haalt nors zijn schouders op. Een van de stamgasten kijkt zwijgend voor zich uit. Een ander neemt een slok van zijn bier.

‘De politiek, dat is geweest,’ zegt hij. ‘Je kan beter over carnaval schrijven.’
Aan de bar zit ook Wiel Dackus, medeoprichter van Leefbaar Simpelveld. Hij zwijgt even en zegt: ‘De mensen zijn zat van de gevestigde partijen, ze zijn ontevreden. Ze denken: ik moet wat anders. Dan maar Wilders, dat is er toch een van ons.’
Zelf kent hij geen mensen die Wilders gestemd hebben, zegt Wiel Dackus. Ja, vlak voor de verkiezingen hoorde hij vier jongens in de voetbalkantine zeggen dat ze Wilders zouden gaan stemmen. Meer wil hij er niet over kwijt. Hij bromt een groet, rekent af en stapt de deur uit, de motregen in.

Zo ongeveer gaat het steeds. In het Zuid-Limburgse dorpje Simpelveld, gelegen op de grens van de industriestad Heerlen en het schilderachtige Heuvelland, heeft ruim dertien procent van de kiezers op Geert Wilders gestemd. Dubbel zoveel als het landelijk percentage, en ook meer dan de omringende gemeenten. Maar in het dorp zelf komt niemand ermee voor de dag. In tientallen gesprekken klinken ontwijkende antwoorden. ‘Nee, ik niet,’ zeggen ze dan. ‘Nee, ik ken niemand die op Wilders gestemd heeft.’

Of, cryptischer: ‘Als je in het stemhokje staat druk je voor je het weet op het verkeerde knopje.’ Zelfs Wiel Weijers, locoburgemeester en voorman van Leefbaar Simpelveld, die het hele dorp kent, zegt dat hij niemand kan bedenken die op Wilders gestemd zou kunnen hebben. Nee, in zijn fractie ook niet. ‘Daar praten wij niet zo over,’ zegt hij met een glimlach. ‘Ja, laatst heb ik nog iemand gesproken die op Wilders gestemd heeft, maar die kwam uit Kerkrade.’

In opspraak
In Limburg zeggen ze wel: er zijn zesentwintig manieren om ja te zeggen. En vijfentwintig daarvan betekenen nee. De kiezers van Geert Wilders lijken in rook opgegaan. En toch zijn ze er geweest, gelijkelijk verdeeld over de stemdistricten van Simpelveld, van de eenvoudige flats beneden in het dorp tot de villa’s hoog op de heuvel, waar vandaan de rijkste inwoners van Simpelveld uitkijken over het wijde heuvelland.

Een van die kapitale panden, een blinkend witte bungalow, was een paar jaar geleden nog in het bezit van Dion Graus, kersvers Kamerlid voor de partij van Geert Wilders. De buren hebben Graus toen nooit gezien, zeggen ze. Bekend was hij alleen van TV Limburg, waar hij een dierenprogramma presenteerde, en vorig jaar een veelbekeken realityshow met Geert Wilders. Dag in, dag uit was de politicus op de lokale televisie te zien, in eindeloze herhalingen: Wilders in het café, Wilders in zijn kinderkamer, Wilders bij de sportvereniging, kritiekloos belicht door Dion Graus.

Inmiddels is de voormalige tv-presentator in opspraak geraakt omdat hij zijn ex-vrouw mishandeld zou hebben, gelogen zou hebben over zijn cv, overhoop zou hebben gelegen met ál zijn vroegere werkgevers, en bovendien een spoor van onbetaalde rekeningen zou hebben achtergelaten bij de verbouwing van de bungalow in Simpelveld. ‘Maar daar wisten de mensen bij de verkiezingen nog niks van,’ zegt Jan Franssen, fractievoorzitter van de lokale afdeling van de PvdA. Graus zelf, die zich zelden in het dorp liet zien, kreeg in Simpelveld niet meer dan negentien voorkeurstemmen. ‘Maar zijn programma met Geert Wilders was hier geregeld het gesprek van de dag,’ zegt Franssen. ‘Een heleboel mensen wisten opeens wie Wilders was.’

Bij de linkse partijen in Simpelveld worstelen ze al weken met de vraag waarom Wilders juist in deze gemeente zoveel gewonnen heeft. ‘Het zijn proteststemmen,’ zegt Franssen. ‘Dat is duidelijk. Maar het blijft gissen waar die onvrede precies vandaan komt. Veel mensen in Limburg hebben nog steeds het gevoel dat Limburg achtergesteld wordt. Mijns inziens is dat onterecht. Maar het lukt ons niet dat goed uit te leggen. Je kunt er al je energie in steken, en dan komt er toch zo’n uitslag.’

‘Ik krab me nog steeds achter mijn oren,’ zegt Ludo Strating, leerplichtcoördinator en actief SP-lid in Simpelveld. ‘De SP heeft hier ook enorm gewonnen. Daar ben ik heel blij mee. Maar voor iemand die links stemt, is het beschamend in een dorp te wonen waar zo massaal op Wilders wordt gestemd. En waarom juist hier? Allochtonen moet je in Simpelveld met een lampje zoeken. De sociale problemen zijn hier niet groter dan in de rest van de regio. Voor mijn werk hou ik dat goed in de gaten. Maar toen ik de verkiezingsuitslagen van Simpelveld las, dacht ik, wat heb ik gemist?’

Berovingen
De torenklok heeft tien uur geslagen, de donkere straten in het centrum van het dorp zijn uitgestorven. Vanuit café De Eend, tegenover de kerk, waaien flarden muziek over de keien. Te midden van het bierdrinkend en biljartend gezelschap zit elektricien Jos Ernes (38) aan de bar. Zelf heeft hij niet op Wilders gestemd, zegt hij, maar hij kan best begrijpen dat anderen wél voor de Partij voor de Vrijheid hebben gekozen. ‘De mensen hebben geen vertrouwen in de politiek,’ zegt hij. ‘Politici beloven een heleboel, maar ze luisteren nooit. Er zitten hier een heleboel mensen in de WAO. Dan zegt de overheid: eigen verantwoordelijkheid! Maar die mensen kúnnen helemaal niet werken.’

Zelf is Jos Ernes, zoon van een vroegere mijnwerker, anderhalf jaar lang werkloos geweest. Bij het uitzendbureau kon hij uiteindelijk aan de slag voor minder dan acht euro bruto per uur. ‘Daar kan ik nauwelijks de huur van betalen,’ zegt hij. ‘En ik ben echt niet de enige. Dan hoor je ook nog verhalen over de Polen die hier voor niks komen werken. Het is niet zo gek dat de mensen hier denken: dan maar Wilders.’

Volgens de cijfers is Simpelveld een van de veiligste gemeenten van heel Zuid-Limburg. Maar in het dorp wordt dat anders ervaren. De laatste maanden is het dorp opgeschrikt door een viertal berovingen. Oude vrouwtjes werden tegen de grond geduwd, hun tas weggegrist. Op kerstavond aan het einde van de mis riep de pastoor de parochianen op de politie te helpen met ooggetuigeverklaringen. ‘Mijn moeder durft ’s avonds niet meer alleen over straat,’ zegt Jos Ernes. ‘Dat hebben we hier nog nooit meegemaakt.’

De signalementen van de daders lopen volstrekt uiteen. Maar in het dorp zeggen ze: het zullen wel buitenlanders geweest zijn. Er wordt gewezen naar het asielzoekerscentrum, achter de heuvel richting Heerlen. De lokale politici leggen keer op keer uit dat in Simpelveld nauwelijks problemen met allochtonen bestaan. De mensen wonen er ontzettend graag, zeggen de gemeentebestuurders. En vanouds waren mijnwerkers uit andere landen juist welkom in het dorp. Maar jongeren in Simpelveld, die in Heerlen of Kerkrade naar school gaan, vertellen andere verhalen.

‘Altijd als je iets hoort van problemen, gaat het om buitenlanders,’ zegt Tim Huisman (18), kleinzoon van een mijnwerker. Zijn vriend Evan Kosmis (16), zoon van de uitbater van vakantieboerderij De Witte Keizerin, valt hem bij. ‘Hier in het dorp zie je niet veel buitenlanders. Maar in Heerlen wel, waar wij op school zitten. Als je niet uitkijkt, heb je zo ruzie en komen ze met z’n allen achter je aan.’

Tim heeft dit jaar voor het eerst mogen stemmen. Hij hoefde er net als de de rest van zijn klas op het vmbo in Heerlen niet lang over na te denken, en doet er niet geheimzinnig over: Wilders.

Aardige mensen
In Simpelveld wordt, zoals in veel dorpen, met een zeker wantrouwen bekeken wat van buiten komt. Dat hebben Ton en Adrie, de nieuwe eigenaren van café De Eend, ook gemerkt. Een jaar geleden zijn ze naar Simpelveld verhuisd. Het bevalt ze uitstekend, zeggen ze. Lekker rustig, aardige mensen, nooit rotzooi. Maar het Rotterdamse koppel moest wel even wennen aan de dorpscultuur. Toen het café na de verbouwing net open was, stapte er een Marokkaans ogende jongeman binnen, een van de weinige allochtonen in het dorp. Hij kwam naar de bar en vroeg, wat schuchter: ‘Mag ik hier wel komen?’ Adrie wist niet wat ze meemaakte. ‘Dat zo iemand dat vraagt, dat is toch erg? Net de apartheid!’

Ton verbaast het niks dat er in het dorp zo massaal op Wilders is gestemd. ‘Er wonen hier bijna geen allochtonen,’ zegt hij. ‘Waarom niet? Als je die vraag stelt, weet je het antwoord al. Ze moeten hier weinig van buitenlanders hebben. Ze zijn hier het liefst onder elkaar, en dat willen ze graag zo houden. Als er zulke overvallen plaatsvinden denken de mensen helemaal: en nu moet het afgelopen zijn, we gaan op Wilders stemmen. Dat begrijp ik best. Wilders zegt wat de mensen denken.’

‘Kijk,’ zegt Gerard Vanhommerig, eigenzinnig CDA-stemmer, boer en bestuurslid van het waterschap. Hij wijst over het dal even buiten Simpelveld, waar de velden van zijn boerderij zich uitstrekken van de dorpsgrens tot over de heuvels. ‘Bij dat bosje ligt het graf van mr.dr. Frowein, president-directeur van de Staatsmijnen. In het dal daarachter ligt zijn kasteel. Dat kreeg je er in die tijd nog bij, als je president-directeur was. Hij wou met uitzicht op de mijnen begraven worden.’

De steenbergen bij Heerlen, indertijd nog zichtbaar aan de horizon, zijn inmiddels afgegraven. Maar de herinnering aan de mijnen is nog lang niet verdwenen. In de meeste families in Simpelveld zijn er ooms, oudooms, vaders en grootvaders die nog in de mijnen hebben gewerkt. Oudere mensen weten nog goed hoe Joop den Uyl, toen nog minister van Economische Zaken, in 1965 in de Heerlense stadsschouwburg de sluiting van de mijnen aankondigde. Het hele maatschappelijke leven in de oostelijke mijnstreek raakte ontwricht. Massale werkloosheid, verspilde subsidies, vruchteloze pogingen om de kompels met stoflongen een compensatie te bezorgen, ook in Simpelveld zijn het levende herinneringen.

Nog steeds zitten er grootvaders hoestend op de bank met een karig pensioentje en is er te weinig werk voor wie werken kan. Jonge mensen trekken weg. Na Noordoost-Groningen is de vroegere mijnstreek rondom Heerlen, tegenwoordig Parkstad Limburg genaamd, het snelst vergrijzende gebied van Nederland, en Simpelveld een van de snelst vergrijzende gemeenten. Het economisch herstel laat nog altijd op zich wachten. ‘Daar aan de horizon zie je Avantis, het bedrijvenpark,’ wijst Vanhommerig. ‘Dat had vierduizend banen moeten opleveren. Maar er gebeurt nog steeds bijna niks.’

De grote tegenslag was de korenwolf, het beschermde knaagdiertje dat met hulp van Stichting Das en Boom de Europese subsidiestroom aan Avantis wist stop te zetten. Het zit nog altijd tegen in de vroegere mijnstreek. ‘En dat krijgen de gevestigde politieke partijen op hun bord,’ zegt Vanhommerig. ‘Uit protest gaan mensen dan Wilders stemmen. Die man verkoopt alleen maar een hoop lucht, maar dat hebben de mensen niet in de gaten. Ze weten nauwelijks iets van hem af.’

Doodzonde
Op nieuwjaarsdag begeven honderden Simpelvelders zich naar het gemeentehuis voor de receptie van het gemeentebestuur. Te midden van de voorzitters van de harmonie, de voetbal- en de duivenvereniging, plaatselijke politici en ondernemers, staat ook het voltallig bestuur van Fanfare Eendracht in vol ornaat een biertje te drinken. Over het ledental heeft de fanfare niet te klagen, zegt bestuurslid Chris Janssen, vlak voor hij vertrekt naar de traditionele receptie van meneer pastoor. ‘Maar de mensen stappen er wel makkelijker uit. Vroeger was dat een doodzonde. Dan werd je met de nek aangekeken.’

In Simpelveld is het rijke roomse leven nog niet verdwenen. De kerk zit iedere zondag vol. Schutterij St. George en Harmonie St. Cecilia bloeien, net als de fanfare. Maar in de onderstroom beginnen de oude verbanden af te kalven. Jonge mensen laten zich weinig meer aan de kerk gelegen liggen. En de invloed van de christen-democraten is tanende. Vanouds was het CDA, daarvoor de KVP, in deze streken oppermachtig, maar de vaste aanhang loopt terug. Ook in Simpelveld is dat te zien. Toen CDA-wethouder Wiel Weijers in 2001 met zijn partij brak en Leefbaar Simpelveld oprichtte, kwam hij prompt met vijf zetels in de raad, ten koste van het CDA. In november hebben de christen-democraten in de gemeente Simpelveld, bij een opkomst van meer dan tachtig procent en zo’n zevenduizend geldige stemmen, bijna zevenhonderd stemmen verloren. Voor een belangrijk deel aan Geert Wilders.

Hulpbisschop
In het dorp wordt ook gezegd dat oudere CDA-stemmers zijn afgehaakt nadat hulpbisschop De Jong van Roermond had bekend dat hij overwoog ChristenUnie te gaan stemmen: een uitspraak die in de Limburgse kranten breed werd uitgemeten. ‘Het zou me niks verbazen als dat bericht inderdaad invloed heeft gehad,’ zegt Martin Driessen, maatschappelijk werker in Simpelveld. ‘Vooral oudere mensen voelen zich hier nog sterk verbonden met de kerk. Als de hulpbisschop dan recht voor zijn raap zegt dat hij niet meer op het CDA stemt, denken ze: dan hoef ik ook niet meer. Dan is de weg vrij om te gaan stemmen op andere partijen, zoals die van Geert Wilders.’

Tegen het einde van de receptie – het gezelschap is inmiddels grotendeels vertrokken naar meneer pastoor – zegt burgemeester Hub Bogman, zelf van de PvdA: ‘Ik wil me niet te buiten gaan aan quasi-sociologische beschouwingen. Maar de vanzelfsprekende steun voor het CDA is de laatste jaren fors teruggelopen. Dat heeft niet alleen te maken met het kabinetsbeleid, waarin mensen het sociale gezicht hebben gemist, maar ook met de maatschappelijke samenhang.

In Limburg zijn de oude verbanden nog heel lang sterk gebleven, ook in de politiek. Pas de laatste jaren is dat snel veranderd. Volgens Wim van de Donk van de WRR laten de verkiezingen tegenwoordig seismologische verschuivingen zien. Dat is de laatste tijd ook in deze regio zichtbaar geworden. De mensen voelen zich onzeker, ze zien de Heile Welt van het dorpsleven bedreigd door onheil van buiten.’

In het nabije Heerlen zijn de problemen van de grote stad op straat zichtbaar: zwervers, drugsverslaafden, criminaliteit, intimiderend gedrag van allochtone jongeren. ‘Net als in andere dorpen bestaat hier de vrees dat de problemen van de stad deze kant op komen. Terecht of niet, ik kan me dat wel voorstellen. Dat onbehagen heeft bij deze verkiezingen mogelijk een rol gespeeld.’

Bovendien, zegt de burgemeester, is de politiek in Limburg altijd al sterk gericht geweest op personen. Traditioneel krijgen Limburgse politici altijd veel voorkeurstemmen. ‘Geert Wilders heeft duidelijk laten zien waar hij voor staat. Dat heeft veel mensen aangesproken.’

Op de achtergrond speelt ook een rol dat in Limburg altijd al een stevige aversie heeft bestaan tegen de Haagse politiek. Dat bleek ook in 2002, toen in Limburg massaal op Pim Fortuyn werd gestemd. En in 1935, toen de NSB in het zuiden van Limburg bijna een kwart van de stemmen veroverde. Aan de vergelijking tussen Wilders en de NSB wil Hub Bogman zich absoluut niet wagen. ‘Maar er is wel een parallel: het protest tegen de autoriteiten. Het gevoel hier is dat Den Haag heel ver weg is en dat de overheid zich nauwelijks bekommert om wat hier leeft. Wilders heeft dat sentiment een stem gegeven.’

SP-huis
In het nabije Heerlen heeft de maatschappelijke onvrede een andere wending genomen. Daar is aanzienlijk minder op Geert Wilders gestemd dan in Simpelveld en andere dorpen in de omgeving, en aanzienlijk meer op de SP. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart werd de Socialistische Partij al de grootste in Heerlen, bij de Kamerverkiezingen in november haalde de partij bijna een derde van de stemmen en overtrof daarmee het traditionele bolwerk van Jan Marijnissen: Oss.

In Heerlen timmert de SP al decennia aan de weg, onder leiding van het echtbaar Jan en Riet de Wit. Jan doet van zich spreken als Kamerlid, Riet heeft zich als wethouder ontwikkeld tot de ‘grande dame’ van de Heerlense politiek. In het SP-huis in Heerlen, gelegen in een troosteloze buurt achter het station, is de revolutie begonnen. Met acties tegen huurverhogingen en voor compensatie van mijnwerkers met stoflongen, spreekuren voor mensen met problemen en eindeloos folderen en plakken, won de SP steeds meer sympathie.

Sinds de SP in het college zit, heeft de partij bovendien laten zien heel goed tot besturen in staat te zijn. Met steun van de SP werd het centrum opgeknapt en schoongeveegd. Er kwamen veiligheidscamera’s, er kwam een nieuwe gebruikersruimte voor drugsverslaafden buiten de woonwijken. De SP voerde sociaal beleid, bleek bereid flink op te treden tegen criminaliteit en overlast en paste ook nog op de centen. Tot instemming van de Heerlenaren, die massaal voor de SP kozen. Zo lijkt althans een deel van het maatschappelijk ongenoegen in Heerlen in goede banen te worden geleid.

De opkomst van de SP wordt wel met die van Wilders vergeleken omdat ze zouden vissen in dezelfde troebele vijver, maar Riet de Wit vindt dat onzin. ‘Wilders wijst bij alle problemen een duidelijke schuldige aan: de asielzoeker, de moslim. Wij doen dat niet. Wij laten zien dat mensen niet aan hun lot overgelaten hoeven te worden. Daar hebben we hier al vijfendertig jaar hard aan gewerkt, niet vóór maar mét de mensen.’

Dat is een gedachte waar Ludo Strating, SP-lid te Simpelveld, hoop uit kan putten. ‘Als dit dorp ergens last van heeft, dan is het wel angst voor het ongewisse. Daarom stemmen de mensen op iemand als Wilders. In Heerlen heeft de SP laten zien dat het ook anders kan. Dat je er niet komt door alleen maar wat te roepen.’