Opinie

JSF aanschaffen is onzinnig

2 februari 2002
Leestijd:

In een toekomstige oorlog heeft Nederland meer aan een paar tweedehands B52-bommenwerpers dan aan de JSF. En ze gaan nog net zo lang mee ook.

We hebben juist bommenwerpers nodig

Paars besluit deze week wellicht om de Joint Strike Fighter (JSF) aan te schaffen. Het wordt de grootste aankoop ooit door de Nederlandse staat gedaan: hij kost ruim vijf miljard euro. En dat voor een straaljager die – op een proefmodel na – nog niet bestaat en deels nog ontwikkeld moet worden, waarvan de Amerikanen zelf nog niet weten hoeveel ze er willen hebben, en waarvan de uiteindelijke verkoopprijs per vliegtuig nog onbekend is. Ook is het helemaal niet zo zeker dat de JSF wel het beste luchtwapen tegen de schurkenstaten van 2025 is. Bovendien staat niet eens vast wat hij wel en niet zal moeten kunnen.

Wat wél vaststaat, is dat je over tien jaar dezelfde JSF goedkoper en voor een vaste prijs kunt kopen en dan bovendien drie jaar ervaringskennis van Amerikaanse piloten hebt. Het drammen van de luchtmacht en minister Jorritsma, die zich als een zetbaas van een handvol Nederlandse bedrijven heeft gedragen, zou nu dus de doorslag geven.

Laat Jorritsma en De Grave om te beginnen maar eens uitleggen waarom ze altijd volhielden dat een besluit tot industriële deelname nog geen besluit tot militaire aankoop inhield. Die mythe is intussen doorgeprikt, want wie achthonderd miljoen euro – de helft belastinggeld, de andere helft in de vorm van een onduidelijke lening aan de industrie – vooruitbetaalt aan een papieren vliegtuig, kan alleen maar hopen dat het geld terugvloeit als je dat toestel ook daadwerkelijk bestelt. 'Korting' noemt de JSF-lobby dat, maar wel betaald uit eigen zak.

Kopen we zekerheid? De Grave en Jorritsma gaan wat de prijs van de JSF betreft voor het gemak uit van een euro die even veel waard is als de dollar. Bij de huidige eurokoers beginnen we dus al met een prijsverhoging van tien procent, omdat de dollar stelselmatig duurder is. De Amerikaanse Rekenkamer gelooft ook niet in sprookjes. Ze waarschuwde half oktober de regering-Bush nog geen beslissing te nemen. De radar noch de boordcomputer van de JSF was klaar, dus een verdere prijsstijging is al ingebakken.

Goed, zegt de JSF-lobby, maar laat de Nederlandse industrie nu toch maar instappen, want ze kan er zoveel leuke kennis mee opdoen. Krijgt onze industrie allerlei Amerikaanse defensiegeheimen die ze weer in andere producten kan verwerken? Vergeet het maar: zelfs de trouwste bondgenoot, Tony Blair, verwijt de Amerikanen dat ze de leukste technologiesnufjes voor zichzelf willen houden. Omgekeerd leveren buitenlandse partners wel technologie aan Lockheed Martin, de fabrikant van de JSF.

Levert de JSF werk-werk-werk? Als er wereldwijd vijfduizend van over de toonbank gaan, en Nederland koopt zich nu voor achthonderd miljoen euro in, is er kans op veertienhonderd banen gedurende dertig jaar. Aardig, maar niet indrukwekkend.

En dan het militaire verhaal, waar het natuurlijk eigenlijk om gaat. Al vijfduizend jaar geldt de wijsheid: je moet je bij grote aankopen nooit op de vorige oorlog baseren, maar op de volgende. Toch is het niet onverstandig om even Afghanistan te memoreren. Maar de aankopers van Defensie lijken nog aan Kosovo (1999) en zelfs Irak (1991) te denken, hopeloos ouderwetse oorlogen. Dat waren de gloriedagen van de strike aircraft. In een mum van tijd werd de luchtafweer van de vijand uitgeschakeld en konden de straaljagers hun steeds preciezere bommen op de tanks, kazernes en regimenten van Saddam Hoessein en Milosevic gooien.

In operatie Allied Force drongen Nederlandse F-16's de Srebrenica-frustraties naar de achtergrond door met de Amerikanen mee te strijden in het voorste gelid. 'Zeer professioneel,' prees generaal Wesley Clark. De Koninklijke Luchtmacht was zo slim om de goodwill meteen te verzilveren. Om internationaal mee te tellen, moest je snel meedoen met de opvolger van de F-16. Bovendien: hoe sneller je meedoet, over hoe meer jaren je de kosten kunt uitsmeren.

De Nederlandse luchtmacht kan volgens haar begroting ruim tweehonderdzeventig miljoen euro per jaar aan groot materieel uitgeven. Trek je daar twintig jaar voor uit, dan mag de JSF dus ruim vijf miljard euro kosten. En dan zien we wel hoeveel vliegtuigen daarvan gekocht kunnen worden.

Stel je voor dat er op die manier snelwegen of ziekenhuizen in Nederland 'gepland' zouden worden! De hel zou losbarsten.

De oorlog in Afghanistan leert dat het belang van de huidige strike fighters sterk gerelativeerd moet worden. In de eerste plaats omdat ze een kort bereik hebben. Omliggende landen moeten zo vriendelijk zijn om als uitvalsbasis te willen dienen voor aanvallen op de buren. Saoedi-Arabië en Italië fungeerden als springplank naar Irak en Servië, maar de bereidheid om dat te doen, neemt drastisch af.

In Afghanistan moest het leeuwendeel van het werk opgeknapt worden door vliegtuigen die vanaf zeer grote afstand opereerden (de B2 uit de Verenigde Staten zelf, de B52 vanuit Diego Garcia) of vanaf vliegkampschepen. Dat wordt de trend, dus Nederland zal het huzarenstukje van Kosovo niet snel meer herhalen. Je ziet het nu al in Kabul: het enkele vliegveld (Bagram) dat beschikbaar was, blijkt zelfs na de oorlog zo overbezet te zijn dat de Verenigde Staten de Nederlandse F-16's voor de vredesmacht tot april op de wachtlijst hebben gezet.

In de tweede plaats demonstreert de Afghaanse oorlog de doorbraak van een paar wapens die het klassieke gevechtsvliegtuig marginaliseren. Het onbemande Predator-vliegtuigje cirkelde rustig boven de woestijn, flitste een Taliban-doel en stuurde er vervolgens een ander vliegtuig op af dat er een slimme satellietgeleide bom of clusterbom op dropte. Een enkele maal deed zo'n Predator-vliegtuigje het zelf al, want sommige waren met lasergeleide raketten uitgerust. Binnen tien jaar is een derde van alle Amerikaanse vliegtuigen onbemand.

Ook de oeroude B52's waren een revelatie, door hun vermogen om uren boven het slagveld te cirkelen. Tegenwoordig zijn ze uitgerust met domme bommen die 'slim' zijn gemaakt door een bouwpakketje van slechts twaalfduizend dollar. Deze satellietgeleide JDAM's (joint direct attack munitions) leiden de bom dag en nacht en onder alle weersomstandigheden naar het doel. In Kosovo nog nauwelijks gebruikt, in Afghanistan bijna vijfduizend keer – en erg vaak raak. Bovendien werden veel doelen aangestraald (met laser 'aangewezen') door commando's op de grond, waardoor laser- en satellietmunitie van zeer grote afstand feilloos op Taliban-doelen kon worden afgevuurd. De B52 vliegt zo hoog dat hij onkwetsbaar is voor luchtafweer, iets wat je van een JSF-vliegtuig niet kunt zeggen.

Afghanistan betekende ook de doorbraak van de langeafstandsbommenwerper. Een B2 of B1 vliegt vanuit de Verenigde Staten of Guam zo naar Afghanistan. Binnenkort is de B2 in staat om tweehonderdvijftig doelen in één vlucht te vernietigen, meer dan de hele Nederlandse F-16- of mogelijke JSF-vloot met zijn korte bereik bij elkaar.

Daarom doe ik nu twee radicale voorstellen aan het kabinet. Als we zo nodig een onderafdeling van de US Air Force willen blijven en als we die miljarden euro's er voor over hebben, koop dan niet een hele nieuwe luchtvloot van JSF's.

Voorstel 1: schaf één B2-bommenwerper aan. Die kost een slordige twee miljard euro, een stuk minder dan de JSF-vloot. Nooit meer gezeur over buitenlandse bases. Alle vliegvelden in Nederland kunnen dicht, op Volkel na. Onkwetsbaar, voorop in de strijd, en na een enkele vlucht heeft Nederland meer aan vredesafdwinging gedaan dan in alle voorgaande operaties in vijftig jaar samen.

Voorstel 2: koop drie tweedehands B52-bommenwerpers van de Verenigde Staten. Stop ze vol met JDAM-bommen. Nog een handvol Predators erbij en voor pakweg een kwart van de kosten van de JSF heeft Nederland een veertig jaar oude, maar veel effectievere luchtmacht dan nu. De Amerikanen garanderen dat de B52 tot 2050 meegaat; net zo lang als de beoogde JSF.

Over Ko Colijn

Ko Colijn (1951) werkt sinds 1978 bij Vrij Nederland en is directeur van Instituut Clingendael. Hij schrijft over alles wat met internationale politiek te maken heeft: conflicten en oplossingen, falende staten en supermachten, internationale organisaties en ngo’s, schurken en helden.

Blog

Ko Colijn

De dramatische reactie van Poetin op MH17

Hoe Poetin had moeten reageren op het MH17-drama

Column

Ko Colijn

Extra geld AIVD met dank aan NRC

Hoe de 25 miljoen extra voor de AIVD via de media is ingestoken

Interview

Thijs Broer

Interview: Diederik Samsom

Interview: het grote project van Diederik Samsom

Dit is goed! Ik ontvang graag wekelijks verhalen in mijn inbox

E-mailadres *
Ja, ik wil graag de VN Nieuwsbrief ontvangen

Neem nu een
abonnement
Jaar
Half jaar
Kwartaal
Proef
Papier en digitaal
Alleen digitaal