Structurele misstanden vinden op de Bibby Stockholm niet plaats, concluderen de onderzoekers die de toestand op de bajesboten onderzochten in opdracht van minister Donner van Justitie. Dit gebeurde naar aanleiding van de berichtgeving over de boot in Vrij Nederland. Verschillende media namen de conclusie van de onderzoekers zonder voorbehoud over. Maar wat zij onder ‘structurele misstanden’ verstaan, wordt in hun rapport niet gepreciseerd. In de vijfenzeventig pagina’s die het rapport beslaat, tonen de onderzoekers van de Inspectie voor de Sanctietoepassing (IST) en de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) uitvoerig aan dat de materiële voorzieningen op de detentieboot te wensen overlaten. Het gros van de gevangenen deelt een vier- of een zespersoonskamer. De privacy is volgens de onderzoekers ‘zeer beperkt’ en de ‘opvattingen over wat rein is verschillen’. De matrassen zijn ‘versleten’ en het kunststof serviesgoed vertoont ‘sporen van eerder gebruik in de vorm van bruine aanslag’. Het assortiment van de winkel verdient eveneens aandacht. Dat is klein en omvat uitsluitend houdbare voedingswaren. De onderzoekers vinden dat de keuze moet worden uitgebreid met verse producten. De sportvoorzieningen, zo vermeldt het rapport, zijn ‘zeer beperkt’.

De onderzoekers stellen vast dat op de boot geen arbeid wordt aangeboden, geen spelmaterialen voorhanden zijn en geen bibliotheek aanwezig is. Eén uur per dag mogen de gevangen luchten, in een met worteldoek afgeschermde kooi. Wie tijdelijk in een observatiecel zit, moet luchten in een cel zonder ramen. Dat laatste ‘voldoet niet’, vinden de onderzoekers.

Ook de medische voorzieningen, zo blijkt uit rapport, schieten tekort. Volgens de afdeling geestelijke verzorging maken de gevangenen een ‘ongezonde indruk’. De gedetineerden zijn ‘apathisch, depressief, moedeloos en/of gespannen’. De bewakers van de Bibby Stockholm houden gedragsrapportages bij, zodat de medische dienst problematisch gedrag en klachten van gevangenen beter kan volgen. Maar de kwaliteit ervan is ‘onvoldoende’. Zo’n twintig procent van de gevangenen krijgt daardoor niet de juiste zorg. Omdat bijna iedere dag een andere huisarts op de boot aanwezig is, bestaat er veel ‘discontinuïteit’ in de uitvoering van de zorg.

Ad hoc
De psycholoog en de psychiater laten zich kritisch uit over de ‘kwaliteit van indicatiestellingen’ door de huisarts. De psycholoog is zelf twee dagen per week beschikbaar. Dat is volgens de onderzoekers niet genoeg om ‘op een verantwoorde wijze te voorzien in de continuïteit van de psychosociale hulpverlening’. Nu is sprake van ‘onvoldoende diagnostiek en behandeling’ en heeft de psychosociale zorg een ‘ad hoc-karakter’. De ‘extra zorg-afdeling’ in het Rotterdamse uitzetcentrum Zestienhoven, waar gevangenen van de bajesboot terecht kunnen, telt achttien plaatsen. Volgens de medici is ‘meer dan een verdubbeling noodzakelijk’. Ze geven ook te kennen dat de directie van de bajesboot hun adviezen te veel opvat als ‘wens’ in plaats van een ‘concreet te nemen actie jegens de betrokken bewoner’.

Op 6 april 2006, constateerden de onderzoekers, was de gemiddelde verblijfsduur van de gevangenen op de Bibby Stockholm 102 dagen. Zesenvijftig bewoners verbleven meer dan zes maanden op de boot. Twee bewoners meer dan een jaar. De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming laat aantekenen dat de omstandigheden op de boot zijn afgestemd op een ‘korte verblijfsduur’ – Donner hield de Kamer een termijn van drie maanden voor. De medici op de Bibby Stockholm zeggen dat de gemiddelde verblijfsduur toeneemt. Volgens hen waren er in februari ongeveer honderd bewoners die langer dan een halfjaar op de boot zaten. Een maximaal verblijf van drie tot vier maanden is voor de bewoners het beste, zeggen zij. Na deze periode worden de medici geconfronteerd met een toename aan problematiek.

Tekortkomingen
Volgens de gevangenen spreiden de bewakers op de Bibby Stockholm willekeur tentoon bij de toepassing van de regels. De gevangenen hebben geen mogelijkheid om jurisprudentie of juridische naslagwerken in te zien, en zeggen niet op de hoogte te zijn van het bestaan van een huisreglement. De gedetineerdencommissie heeft nauwelijks bestaansrecht. En, zo blijkt uit het rapport, de leiding van de boot houdt sommige klachten van gevangenen achter voor de beklagcommissie. De onderzoekers adviseren een juridisch loket te creëren voor de gedetineerden om de onzekerheid over hun rechtspositie tot het minimum te beperken.

Verder stellen de onderzoekers vast dat het verloop onder de bewakers ‘relatief hoog’ is. Van de bewakers van het particuliere beveiligingsbedrijf Group 4 Securicor zegde tweeëntwintig procent het afgelopen jaar zijn baan op. Bij de bewakers van de Dienst Justitiële Inrichtingen deed tien procent dat. De afdelingshoofden kampen volgens de onderzoekers met hoge werkdruk. Daardoor zijn ze nauwelijks in staat de bewakers te begeleiden, is het contact met de gevangenen hoofdzakelijk gekoppeld aan incidenten en heeft het werkoverleg een ad hoc-karakter.

Aan de veiligheid op de Bibby Stockholm kan veel worden verbeterd. De onderzoekers halen een onderzoek aan van de inspectie van Vrom, de Arbeidsinspectie en de Inspectie voor Openbare Orde en Veiligheid van 24 april 2006, waarin staat dat ‘relevante tekortkomingen (zijn) geconstateerd die afbreuk doen aan de optimale veiligheid en die z.s.m. opgepakt moeten worden om de veiligheid structureel te waarborgen’. De tekortkomingen worden door de onderzoekers niet gespecificeerd, behalve dat méér moet worden geoefend met het ontruimingsplan. Sinds de brand in het uitzetcentrum op Schiphol is er één calamiteitenoefening geweest op de detentieboot Reno. De ontruimingsoefening die op 27 maart 2006 op de Stockholm had moeten plaatsvinden, werd afgelast vanwege ‘onrust onder de bewoners naar aanleiding van publicatie van het artikel over de Stockholm in Vrij Nederland’. Tijdens de inspectie reageerden de bewakers verschillend op de vraag hoe ze moeten optreden bij brand. ‘De een zegt insluiten, de ander juist uitsluiten en zo snel mogelijk evacueren.’ De onderzoekers hebben ook gemerkt dat de bewakers bij aanvang van de dienst niet altijd ‘piepvrij’ door de detectiepoort in de portierloge gaan. De Personenzoekinstallatie (PZI), waarmee de bewakers alarm kunnen slaan en alarmmeldingen kunnen ontvangen, werkt volgens de onderzoekers ‘niet naar behoren’.

Aanbevelingen
Na deze uitvoerige opsomming doen de Inspectie voor de Sanctietoepassing en de Raad voor Strafrechtstoepassing maar liefst vierentwintig aanbevelingen tot verbetering van de omstandigheden op de boot. Toch luidt de slotconclusie van het rapport dat er géén reden is tot paniek. Structurele misstanden vinden op de Bibby Stockholm niet plaats. Waarom onvoldoende materiële voorzieningen, onvoldoende medische voorzieningen, onvoldoende veiligheidsvoorzieningen en een bovenmatige verblijfsduur geen ‘structurele misstand’ mogen heten, wordt niet toegelicht. Woordvoerder Wouter Meurs van de Inspectie voor de Sanctietoepassing laat desgevraagd weten dat deze zaken niet ernstig genoeg zijn om als structurele misstand te worden aangemerkt. ‘Ze zijn makkelijk oplosbaar. Daarom spreken wij liever van verbeterpunten.’

Het rapport vermeldt verder dat zaken als ‘machtsmisbruik’, ‘discriminatie’, of ‘seksuele intimidatie’ op de Bibby Stockholm ‘geen issue’ zijn. Dat lijkt een overhaaste conclusie. Van de vier en een halve dag die aan het onderzoek is besteed, werd slechts één dag ingeruimd voor inspectie van de boot. Voor de rest baseren de onderzoekers zich grotendeels op gesprekken met betrokkenen. Er zijn acht gesprekken gevoerd met in totaal dertien van de 444 gevangenen. Er is drie keer gesproken met groepjes van drie bewakers. Dat lijkt een weinig betrouwbare methode om te controleren of de Bibby Stockholm écht geen bewakers heeft die gedetineerden ‘de tyfus slaan’, of gevangenen die elkaar verkrachten, zoals personeelsleden van de boot in februari tegenover Vrij Nederland verklaarden. ‘We hebben met uiteenlopende partijen gesproken, die allemaal verschillende belangen hebben,’ zegt Wouter Meurs. ‘De kans dat iedereen de werkelijkheid mooier voordoet, is verwaarloosbaar.’

In het rapport wordt geen transcriptie van deze ‘gestructureerde interviews’ gegeven. Ook een korte samenvatting of een vragenlijst ontbreken. Dat maakt het onmogelijk na te gaan hoe de gesprekken werkelijk zijn verlopen. Meurs: ‘Als we daaraan zouden beginnen, zou het rapport onleesbaar worden. Bovendien hebben onze inspecteurs de gesprekken niet opgenomen. Ze hebben alleen aantekeningen gemaakt. Maar u mag ervan uitgaan dat we eerlijk te werk zijn gegaan.’

Een aantal zaken is door de onderzoekers niet onderzocht. Er staat niets in het rapport over de mate waarin criminele illegalen op één cel worden geplaatst met illegalen zonder strafblad. Er wordt niets vermeld over de richtlijnen die bewakers hanteren om gevangenen in een observatiecel vast te zetten. Er staat niets over de hoeveelheid agressie op de boot. Er wordt niets gezegd over zelfverminking of poging tot zelfmoord onder de gevangenen.

Ook over de kwaliteit van de opleiding tot detentietoezichthouder wordt met geen woord gesproken. Die voldoet aan de richtlijnen van Justitie, dus daar willen de onderzoekers niet aan tornen. Wel wordt duidelijk dat de bewakers van de Dienst Justitiële Inrichtingen een basisopleiding van zeven weken en een inwerkperiode van twee weken krijgen, terwijl de Group 4 Securicor-bewakers het moeten doen met een cursus en inwerkperiode van beide zeven dagen. Hun cursus wordt bovendien niet afgesloten met een examen. De directeur van Group 4 Securicor heeft aan de onderzoekers laten weten dat daar wat hem betreft verandering in komt.

De onderzoekers verklaren in hun voorwoord waarom ze relatief weinig onderzoek hebben gedaan naar de veiligheid van de Bibby Stockholm. Als voornaamste reden geven ze dat ‘andere inspecties inmiddels onderzoek hebben uitgevoerd naar de veiligheid op de boot, en een doublure daarvan niet zinvol zou zijn.’ Een opmerkelijk argument. Na de catastrofale brand op Schiphol lijkt élk nieuw veiligheidsonderzoek zinvol. Zo bleek maar weer uit het inspectierapport dat de brandweer Rotterdam eind vorig jaar publiceerde. De brandweer beschouwde het naleefgedrag van de brandvoorschriften op de bajesboten als een ‘nadrukkelijk zorgpunt’.