Anderhalve week geleden stuurde het beveiligingsbedrijf Securicor al zijn personeelsleden een kaart met de tekst ‘Aan de bak, in de bak. En ook nog € 50,– in je zak!’ Securicor is dringend op zoek naar complexbeveiligers en detentietoezichthou­ders. Personeelsleden die geschikte kandidaten aandragen, kunnen vijftig euro verdienen. Een deel van de nieuwe bewakers zal worden gestationeerd in Zaandam. Daar worden, in navolging van Rotterdam, deze zomer twee detentieboten in gebruik genomen. Het college van de gemeente Zaanstad stemde begin maart in met de komst van het detentiecentrum. Daarbij werd gebruik gemaakt van een zogenaamde artikel 17-procedure, een maatregel die kan worden toegepast om de gemeenteraad buitenspel te zetten. Toch boden B & W de raadsleden afgelopen donderdag alsnog de mogelijkheid tot inspraak. Verschillende Zaanse fracties waren door de artikelen in Vrij Nederland over de misstanden op de Rotterdamse detentieboot Bibby Stockholm ongerust geworden. PvdA-­wethouder Harm Jan Egberts, verantwoordelijk voor de detentieboten, laste ‘uit bestuurlijk fatsoen’ een commissievergadering in.

Het werd een rare avond. Dat begon al bij de deur van het gemeentehuis. De beveiliging van het gebouw was in handen van Securicor. VN, dat de afgelopen weken kritisch over het beveiligingsbedrijf had bericht, werd de toegang geweigerd. ‘Jullie hebben al voor genoeg problemen gezorgd,’ zei een bewaker. Maar na overleg met de persvoorlichter werden we toch binnengelaten.

Het vertrek waarin de vergadering werd gehouden, was afgeladen. Aan het hoofd van de vergadertafel zaten wethouder Egberts en sector­directeur Bart Kroon van de Dienst Justitiële Inrichtingen. De wethouder was nog niet halverwege zijn eerste zin toen een vrouw op hem afkwam met een zak visafval. ‘Dit zaakje stinkt!’ schreeuwde ze. Een agent in burger wist haar actie ternauwernood te verijdelen, maar kon niet beletten dat de ingewanden, schubben en graten alle kanten opvlogen. De vergadering werd geschorst. Vier agenten voerden de vrouw af.

Toen de rommel was opgeruimd, hervatte Egberts zijn betoog. Buiten lieten activisten sirenes loeien. Nu de ramen van de vergaderzaal waren opengezet om de vislucht te verdrijven, smoorden de woorden van de wethouder in het kabaal. Egberts liet zich er niet door van de wijs brengen en probeerde het publiek ervan te overtuigen dat het zich nergens zorgen over hoefde te maken. ‘Die verslaggever van Vrij Nederland is maar een paar dagen op de boot geweest,’ zei de wethouder. ‘Hij heeft veel van horen zeggen.’ Dat een bewaker in VN zei opstandige gevangenen ‘helemaal de tyfus’ te slaan vond Egberts niet gek. ‘Als beveiliger sta je in het rauwe leven,’ verklaarde de wethouder. ‘Dan zeg je natuurlijk niet: “Als ik onwelvoeglijk word benaderd, sluit ik een fysieke represaille niet uit.”’

Nu was het woord aan Bart Kroon van DJI. Justitie, zei hij, herkent zich volstrekt niet in het beeld dat VN had geschetst. Kroon was dan ook ‘erg blij’ dat de Inspectie voor de Sanctietoepassing (IST) en de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) een onderzoek gaan instellen. ‘Alle bewaarders en alle gedetineerden zullen worden verhoord,’ zei hij. O ja? Vorige week vertelde IST-hoofdinspecteur Wouter Meurs nog tegen VN hoe zijn onderzoek er ongeveer gaat uitzien. ‘We kunnen een aantal gevangenen aanspreken tijdens de ronde (over de boot – RvdG), en anders wordt er een selectie gemaakt door de directie,’ zei Meurs. ‘Dan gaan we een uur met ze rond de tafel zitten.’

Kroon wees erop dat het detentiecentrum in Rotterdam geen strafgevangenis is, maar alleen een ‘hotelfunctie’ heeft. De bewakers zijn er ‘uitstekend opgeleid’ en de gevangenen worden er ‘heel netjes’ behandeld. Er valt ‘niets aan te merken’ op de brandveiligheid van de boten, zei Kroon. ‘Sinds februari 2006 wordt iedere maand een brandoefening gehouden, de ene maand op de Reno, de andere op de Stockholm.’ Dat de cellen klein en benauwd zijn, zoals de RSJ in februari 2005 en VN enkele weken geleden had geconstateerd, vond Kroon overdreven. Bovendien, zei hij, mogen de gedetineerden ‘tussen negen en vijf vrij rondlopen waar ze maar willen’. Verder is er een ‘winkel’ waar men ‘van alles kan bestellen’ en heeft elke recreatiezaal ‘een sjoelbak en volop spelletjes’. Alleen dat laatste klopte. Gevangenen op de Bibby Stockholm en de Reno hebben VN laten weten dat sinds de commotie over de detentieboten het aantal bordspellen aanzienlijk is toegenomen.

Toen de raadsfracties tijdens de vergadering de gelegenheid kregen om vragen te stellen, wilde GroenLinks weten waarom op de boten geen mogelijkheid is tot arbeid. ‘Dat hoeft niet van de wet,’ luidde het antwoord van Kroon. Tenslotte, zei de directeur, kunnen de gevangenen ‘al binnen vier dagen weer van de boot af zijn’. Had de praktijk niet uitgewezen dat tientallen gedetineerden er zes maanden tot een jaar vastzitten? ‘Ja,’ verklaarde Kroon, ‘bij gevangenen die niet willen meewerken, kan het wat langer duren.’ Alle kritiek wuifde de directeur weg met de twijfelachtige uitspraak dat ‘van de gevangenen nooit één klacht is binnengekomen, van welke soort dan ook’.

Nu we hier toch zaten, moest Egberts nodig iets rechtzetten. Enkele actie­groeperingen hadden de afgelopen weken beweerd dat in de Zaanse detentieboten uitgeprocedeerde asielzoekers worden vastgezet. Dat zou indruisen tegen de harde afspraken die de gemeente Zaanstad met Justitie heeft gemaakt. Egberts bezwoer dat op de boten uitsluitend ‘criminele illegalen’ worden geplaatst en vreemdelingen die ‘nooit een asielprocedure hebben doorlopen’. Bart Kroon kon dat bevestigen, en onthulde dat in het Zaanse detentiecentrum ook reguliere delinquenten in bewaring zullen worden gesteld. Volgens Egberts zou het ‘een volksopstand en een economisch failliet betekenen, als we hier iedereen maar zouden toelaten om te werken zonder belasting af te dragen’. Maar om op één hoop te worden gegooid met Rita Verdonk, dát ging hem te ver. ‘Ik wil niet verantwoordelijk worden gehouden voor het kille, hardvochtige beleid van dit kabinet,’ zei hij. ‘Ik zal me blijven inzetten voor mensen die in hun eigen land vanwege hun politieke of religieuze overtuiging worden vervolgd.’ En toen schoot de wethouder vol. ‘U moest eens weten,’ snikte hij, ‘hoeveel inspanningen ik voor asielzoekers lever.’

Egberts huilde krokodillentranen, óf Justitie heeft hem een rad voor ogen gedraaid. Want volgens Vluchtelingenwerk Nederland komen er wel degelijk uitgeprocedeerde asielzoekers naar Zaandam. ‘Justitie heeft ons meegedeeld dat vierenzeventig gevangenen van het detentiecentrum in Zeist naar Zaandam worden overgeplaatst,’ laat woordvoerder Annerieke Dekker weten. ‘Volgens onze definitie zijn dat uitgeprocedeerde asielzoekers.’ Toch beweerde Bart Kroon afgelopen donderdag het tegendeel. Sterker, hij zei dat in detentiecentrum in Zeist überhaupt geen uitgeprocedeerde asielzoekers verblijven. ‘Dat zou toch wel erg raar zijn,’ lacht Dekker. ‘Vluchtelingenwerk heeft daar een eigen afdeling. Illegalen behoren niet tot onze doelgroep, dus dan zouden we er voor niets zitten.’ Dekker heeft wel een verklaring voor de tegenstrijdigheid tussen beide beweringen. ‘Ik heb sterk het vermoeden dat Justitie met definities goochelt,’ zegt ze. ‘Zo kan het ministerie doen wat het wil.’

De brief van Donner

Minister Donner stuurde vorige week een brief aan de Tweede Kamer over de Rotterdamse detentieboot Bibby Stockholm. Gaat u maar rustig slapen, was zijn boodschap. De brief stond vol halve waarheden en retorische slimmigheidjes. Donner beloofde één onderzoek, terwijl de Kamer nadrukkelijk om twee onafhankelijke onderzoeken had verzocht. Donner bevestigde dat de kostprijs van een detentieplaats op de Bibby Stockholm substantieel lager is dan die in een reguliere penitentiaire inrichting. ‘Het is echter niet zo,’ schreef de minister, ‘dat dit uit soberder regimevoering of verblijfsomstandigheden voortvloeit.’ Donner deed alsof het niet vanzelfsprekend is dat een zespersoonscel aanzienlijk goedkoper is dan een eenpersoons. De minister schreef dat verschillende instanties hebben gerapporteerd dat er op de boot ‘qua brandveiligheidseisen geen sprake is van een specifiek en/of acuut gevaar’. Maar hij verzweeg dat de brandweer Rotterdam het naleven van de voorschriften door het personeel als ‘een nadrukkelijk zorgpunt’ beschouwde en het advies uitbracht nieuw personeel beter op te leiden op het gebied van brandveiligheid. Donner schreef ook dat de selectie en de opleiding van de beveiligers van Securicor geschiedt volgens de regels van Justitie. Of die regels zelf wel deugen, liet de minister buiten beschouwing.

Ondertussen bevestigt de ambtenarenbond van het CNV de constateringen van Vrij Nederland over de Rotterdamse detentieboot Bibby Stockholm. ‘Wij kwamen er in juli 2005 al achter dat er van alles mis is op die boot,’ vertelt regiobestuurder Anselma Zwaagstra van CNV Publieke Zaak. ‘Er is geen ondernemingsraad en geen personeelsfunctionaris bij wie de beveiligers van DJI met klachten terechtkunnen. De bewakers van Securicor zijn totaal incompetent. Die weten niet wat ze moeten doen bij brand. En onze leden klagen dat ze met “agressieve randdebielen” moeten samenwerken.’ Zwaagstra wilde in juli meteen met DJI om de tafel gaan zitten. Daar leken ze weinig geïnteresseerd. ‘Pas in oktober mochten we langskomen. Maar die afspraak werd afgezegd omdat men het te druk had met de nasleep van de brand op Schiphol.’ In januari werd het CNV eindelijk uitgenodigd voor een gesprek. ‘Ze schrokken enorm van onze bevindingen,’ zegt Zwaagstra. ‘Er werd ons beloofd dat er op 10 april een plan op tafel ligt om meer zeggenschap te krijgen en zo de omstandigheden op de boot te kunnen verbeteren. Maar dat had dus al maanden geleden kunnen gebeuren.’