Maandenlang met vier of zes man in een cel, weinig tot geen mogelijkheid tot arbeid, sport of recreatie, povere maaltijden: het leven op de Rotterdamse detentieboten is geen lolletje. Maar er bestaat een redelijke kans dat de omstandigheden er binnenkort aanzienlijk verbeteren. De Vereniging Asieladvocaten en -juristen Nederland (VAJN) spande eind vorig jaar een zaak aan tegen de staat. De eis: méér privacy, betere voorzieningen en een zinvollere dagbesteding voor de zevenhonderdvijftig illegalen die in de Rotterdamse Merwehaven zijn gedetineerd in afwachting van hun uitzetting. Bovendien eiste de VAJN een maximum detentieduur van zes maanden. Na die termijn zouden de illegalen moeten worden overgebracht naar een instelling met een lichter regime.

De rechter nam alleen die laatste eis over. Daarbij baseerde hij zich onder andere op een rapport van de Inspectie van Sanctietoepassing en de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming uit 2006, dat was opgesteld naar aanleiding een undercoverreportage over de bajesboten in Vrij Nederland. ‘Naarmate de detentieduur toeneemt, vormen de beperkingen van het regime en de omstandigheden een bezwaar,’ luidde een van de conclusies uit dat rapport.

Zowel de staat als de VAJN gingen tegen het vonnis in beroep. De staat is tegen een maximum detentieduur. De VAJN vindt dat de rechter te lichtvaardig heeft geoordeeld over het leefklimaat op de boten. De vereniging maakt ook bezwaar tegen de bepaling in het vonnis dat de zes maanden-grens niet geldt voor illegalen die niet aan hun uitzetting willen meewerken.

Claustrofobische aanval
Het Hof in Den Haag wilde pas uitspraak doen, nadat het zelf een bezoek had gebracht aan het detentiecentrum. Dat bezoek vond plaats op 16 maart. VAJN-bestuurders Loes Vellenga en Mark Leijen waren erbij. Het was de eerste keer dat zij een rondleiding op de boten kregen. Advocaten komen er normaal niet verder dan de spreekkamertjes. Vellenga maakte een uitgebreide rapportage van het bezoek, dat naar alle VAJN-leden werd gestuurd. Volgens het verslag, waar Vrij Nederland over beschikt, laat de situatie op de boten nog altijd te wensen over.

Over de meerpersoonscellen schrijft Vellenga: ‘Het was nog erger dan vermoed. Het maakte een zeer benauwde en overvolle indruk. We waren 10 à 15 minuten in de cellen. Mark kreeg er meteen barstende koppijn, ik kreeg een claustrofobische aanval.’ De recreatiezaal was zo’n vijftig vierkante meter, meldt het verslag. ‘Niet echt groot dus voor een afdeling waar 60 man zit.’ Het gangenstelsel was ‘kruip door sluip door’. De VAJN en het Hof spraken ook met gedetineerden. ‘Er werd gemopperd dat er de afgelopen drie dagen voor het eerst sinds tijden was schoongemaakt “because we get inspection” en ze de instructie hadden gekregen “mouth shut”.’ Bij verschillende constateringen van de VAJN bevat het verslag een toevoeging als: ‘Dit viel niet alleen ons, maar gelukkig ook het Hof op.’ In hoeverre het Hof er net als de VAJN van overtuigd is geraakt dat de omstandigheden op bajesboten moeten worden verbeterd, zal aanstaande donderdag blijken.