Met een verhit gezicht verontschuldigt aannemer en projectontwikkelaar Klaas de Leeuw zich voor zijn verlate komst. De afspraak met een mogelijke opdrachtgever liep uit, verklaart hij. 'Die man zou al weken geleden het contract tekenen, maar blijft maar onderhandelen over de prijs. En ik kan echt niet verder naar beneden.' Zoon Rob is in Haarlem achtergebleven om te proberen toch vandaag tot een akkoord te komen. 'Ik hoop dat het hem lukt, want we hebben dit werk hard nodig.'

De Leeuw (57) oogt nog net zo strijdlustig als afgelopen februari, toen hij voor het eerst zijn verhaal deed in Vrij Nederland. Openhartig vertelde hij hoe hard bouwbedrijf De Leeuw BV, opgericht door zijn overgrootvader in 1894 en sinds dertig jaar onder zijn leiding, was getroffen door de crisis. Een groot deel van de bouwprojecten was stilgevallen, kopers trokken zich massaal terug en de ING dreigde hem onder intensief toezicht te plaatsen. Noodgedwongen had hij alle dertig ingehuurde zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers) en tien tijdelijke contractanten laten gaan. Ook had hij zijn ontwerpbureau opgeheven en voor de vijf tekenaars ontslag aangevraagd.

Het artikel leverde hem veel reacties op. Collega-aannemers prezen hem om zijn openheid, GroenLinks-leider Femke Halsema kwam op werkbezoek en hij werd zelfs gebeld door de tv-programma's De Wereld Draait Door en Rondom Tien. Of hij al bijna failliet was, had de redacteur van de laatste actualiteitenrubriek hem gevraagd. De Leeuw, lachend: 'Toen ik "nee" zei, waren ze niet meer geïnteresseerd.'

Blij met een ton
Vijf maanden later is hij nog steeds vastberaden zijn bedrijf door de crisis heen te loodsen. De bouwvakvakantie is aangebroken, maar De Leeuw werkt de hele zomer door op zoek naar klussen om de rest van het jaar door te kunnen komen. De situatie is nog verder verslechterd, vertelt hij, terwijl we in zijn Mercedes de A10 oprijden voor een nieuwe rondgang door zijn werkgebied in Noord-Holland. Voor vier medewerkers - een uitvoerder, twee timmerlieden en een telefoniste - heeft hij net ontslag aangevraagd bij uitvoeringsinstituut UWV. Zijn bedrijf is in een halfjaar tijd bijna gehalveerd tot veertig medewerkers. En dat doet pijn. De Leeuw: 'Alles wat ik heb opgebouwd, zie ik nu zó afglijden.' Hij wijst met zijn hand schuin naar beneden. 'Nooit eerder heb ik mensen hoeven te ontslaan vanwege gebrek aan werk. En nu zit ik er middenin.'

Hij is niet de enige bouwondernemer die flink moet saneren. Begin dit jaar voorspelde het Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid voor 2009 en 2010 een verlies van dertigduizend banen in de bouw. Inmiddels is dat bijgesteld tot vijftigduizend arbeidsplaatsen. De verwachting van de teruggang in de bouwproductie is verhoogd van tien naar vijftien procent. En niet alle aannemers redden het meer met bezuinigingen. 'Bij een vergadering van Bouwend Nederland hoorde ik dat op dit moment elke maand vijfentwintig bouwbedrijven omvallen,' zegt De Leeuw, die afdelingsvoorzitter (in de kop van Noord-Holland) van de brancheorganisatie is. 'En dat worden er na de bouwvak nog veel meer.'

Tot de zomer werkten veel bedrijven nog aan opdrachten die ze in 2008 hadden binnengehaald. Nu het werk is opgedroogd, vechten ze om 'elk kruimeltje', weet de aannemer uit eigen ervaring. 'Vroeger haalde ik projecten binnen die goed waren voor tussen de vijf ton en twee miljoen. Tegenwoordig zijn we blij met een werkje van een ton.' En zelfs dat gaat moeizaam. 'Voor iemand in Schagen zou ik deze bouwvak een woning verbouwen voor een ton. Dat was ook de kostprijs, dus ik zou er niet eens aan verdienen. Maar het was werk, dus ik dacht: vooruit, we doen het. Twee weken later belde hij met de boodschap: het hoeft niet meer. Een collega uit de regio wilde het doen voor zeventigduizend. En dat is een bedrijf met driehonderd man! Twee jaar geleden had je hem voor een project van onder de honderd woningen niet uit zijn bed hoeven te bellen.' Op vergaderingen roept De Leeuw zijn collega's steeds op geen projecten onder de kostprijs aan te nemen, omdat ze zo met zijn allen in een negatieve spiraal terecht komen. 'Ik zie dat veel bedrijven er behoorlijk geld op toeleggen om hun personeel vast te houden. Ook dat gaat onvermijdelijk tot faillissementen leiden.'

Kredietverzekeraar Atradius vindt de financiële situatie van De Leeuw ook te wankel. Daarom zijn leveranciers die zaken met hem willen doen, niet langer verzekerd tegen het betalingsrisico. 'Een van mijn leveranciers mag inmiddels aan vijfentachtig procent van zijn klanten niet meer leveren. Hij doet het toch, anders kan hij zelf zijn deuren wel sluiten.'

Kopers kopje onder
De afgelopen maanden heeft de overheid verschillende maatregelen getroffen om de bouw een steuntje in de rug te geven. Voor het crisispakket is in totaal zevenhonderd miljoen euro uitgetrokken. Zo kunnen gemeenten bij het Rijk een beroep doen op subsidies om daarmee nieuwbouwprojecten door te zetten en worden woningbouwcorporaties en huizenbezitters gestimuleerd energiebesparende maatregelen te treffen. Maar de maatregelen bieden tot nu toe weinig soelaas, meent De Leeuw. 'De kredietverlening van de banken is in de tussentijd niet op gang gekomen, dus opdrachtgevers en mogelijke kopers krijgen nog steeds nul op het rekest. Eigenlijk is er weinig veranderd.'

Nog steeds is hij laaiend op de ING, die 'ondanks alle staatssteun de geldkraan dichthoudt'. Hij hoopt binnenkort helemaal overgestapt te zijn naar de Rabobank. In februari vertelde hij hoe de ING hem onder druk zette om te stoppen met de bouw van businesspark Lagedijk in Schagen, een project van vijfenveertig businessunits dat hem zes miljoen euro kost. Na de val van Fortis, die de kopers honderd procent financiering had beloofd, trokken bijna alle gegadigden zich terug. De Leeuw bouwde tegen de wil van zijn bank door. Inmiddels heeft hij met veel inspanning opnieuw tweederde van de units weten te verkopen. 'Maar we zijn nu wel een jaar verder. En de winstmarge zit pas in de laatste vijf units.' Drie van zijn andere projecten in Noord-Holland - woning- en utiliteitsbouw - liggen nog steeds stil. De Leeuw: 'Ik heb een maand geleden weer een mailing met vijfduizend folders de deur uit gedaan voor tien bedrijfsunits in Steenwijk.' Hij steekt een vinger omhoog. 'Eén reactie.'

Zelfs als de verkoop wel rond is, kan het nog misgaan. Bij de oplevering van een groot bedrijvenpark in het Amsterdamse Tijnmuiden dit voorjaar stonden verschillende curatoren op de stoep. Een aantal kopers bleek kopje onder te zijn gegaan.

Japanners in de tuin
Om zelf het hoofd boven water te kunnen houden, wordt De Leeuw steeds creatiever. Zoals met de bouw van zijn 'crisismolen'. Langs de A7 verschijnen voor afslag Abbekerk achter de bomen wapperende vlaggen met de afbeelding van een rode leeuw, het bedrijfslogo van de aannemer. Even later wordt in een uitgestrekt weiland, waarin een dikbilkoe met kalf en twee paarden staan te grazen, de omtrek van de romp van een Oudhollandse molen zichtbaar. Ervoor staat een groot houten bord met de bedrijfsgegevens en de tekst 'in opdracht van: ?'.

De Leeuw, trots: 'Sinds we dit bord vier weken geleden hebben geplaatst, krijgen we veel telefoontjes van geïnteresseerden.' In februari had hij hier nog plannen voor een wegrestaurant in een volledig gerestaureerde meelmolen uit 1748: een project van vier miljoen euro. Maar vindt in deze tijd maar eens een horecaondernemer die voor zo'n hoog bedrag de locatie wil kopen. Dus bedacht De Leeuw een goedkopere variant 'zonder zijbeuken' met de oppervlakte van zeshonderd in plaats van achttienhonderd vierkante meter. Hij wil de molen nu een paar jaar verhuren. Na de crisis hoopt hij het oorspronkelijke project alsnog te kunnen voltooien. De Leeuw: 'Er is een mogelijke kandidaat met wie ik hoop in september het huurcontract te kunnen tekenen.' Het project wordt uitgevoerd op eigen risico, geeft hij toe. 'Maar met een dichtgetimmerd huurcontract krijg ik waarschijnlijk wel geld van de bank.'

Zijn overgrootvader was ook molenmaker. Ter ere van het honderdjarig bestaan van het familiebedrijf bouwde De Leeuw in 2002 zijn eigen molen in Anna Paulowna. Hij staat precies op de plek waar tot 1912 een watermolen stond. Als we aan komen rijden, stapt net een man voor het hek van zijn fiets af. Hij richt zijn camera op het huis van De Leeuw. 'Dat gebeurt dagelijks,' lacht deze. 'Soms stoppen er hele toeristenbussen. Toen ik een paar jaar geleden 's morgens de gordijnen van de slaapkamer opentrok, zag ik in de tuin veertig Japanners staan. Ze hadden allemaal hun camera's op me gericht.' Vandaar dat hij een hek om de voortuin heeft geplaatst. Daarachter prijkt tussen de hortensia's, rozen en lavendel een klein stenen leeuwtje. De molen - compleet met binnenzwembad en sauna - is dertig meter lang, tien meter breed en vijfentwintig meter hoog.

'Ja, we wonen hier heel fijn,' beaamt zijn vrouw Marianne de Leeuw (59) op het ruime terras in de achtertuin. 'Ik geniet er nog elke dag van.' Onlangs vroeg de Rabobank of het echtpaar bereid is hun huis als onderpand voor het bedrijf in te zetten. Mocht de situatie nog verder verslechteren, dan kan het zijn dat ze het kwijtraken. 'Dan gaan we gewoon weer in een klein huisje wonen,' zegt ze vastberaden.

Haar man: 'Ja, we zijn gelukkig samen, dat is het belangrijkste.' Maar zover zal het niet komen, haast hij zich meteen te zeggen. 'Daar voel ik me net iets te sterk voor.'

Hij is minder zorgelijk dan zijn vrouw, die als voormalig financieel controller het bedrijf van haver tot gort kent en 'met alle scenario's' rekening houdt. 'Maar Klaas is al in een vroeg stadium begonnen met anticiperen en heeft een draaiboek klaar. We moeten flink inleveren, maar ik denk dat we zullen overleven.'

Koude douche
Het noodplan, dat zowel bezuinigingen op materieel als saneringen in het personeelsbestand bevat, is inmiddels vol in gebruik. Omdat De Leeuw nog maar werk tot eind oktober heeft, heeft hij bij UWV ontslag voor vier medewerkers aangevraagd. 'Ik weet dat zo'n procedure twee tot drie maanden duurt en daarna heb ik nog een maand opzegtermijn.' Het gaat hem erg aan het hart. 'Achter al die medewerkers zit een gezin en ze moeten ook hun hypotheek aflossen.' Ergens heeft hij nog hoop - 'maar vraag me niet hoe' - dat hij in de tussentijd genoeg klussen binnenhaalt om de aanvraag ongedaan te kunnen maken. Dat heeft hij de medewerkers ook verteld. 'Maar ze zijn nu toch beschadigd. Daarom heb ik ze uitgelegd dat het niet mijn keuze is wie ik moet laten gaan.' Vanwege de crisis wordt de regel per 1 augustus tijdelijk versoepeld, maar bij zijn aanvraag moest De Leeuw nog selecteren volgens het afspiegelingsbeginsel. Zijn werknemersbestand heeft hij ingedeeld in verschillende leeftijdscategorieën. Daarbinnen zijn degenen met de minste dienstjaren als eerste de klos.

Ook voorman Hans Stolle, die al zestien jaar in dienst is, zit daarbij. In februari zei hij nog tegen Vrij Nederland 'geen zwartkijker' te zijn: hij maakte zich geen enkele zorgen over zijn baan. Net als de drie andere getroffen medewerkers is hij vanwege vakantie in het buitenland nu niet bereikbaar. Ze reageerden allemaal gelaten op het slechte nieuws, zegt De Leeuw die zich daarover in eerste instantie verbaasde. 'Maar het was natuurlijk een koude douche. De echte reactie zal pas later komen.' Hij hoopt het bij deze ingreep te kunnen laten. 'Maar als er nog meer werk wegvalt, red ik het niet. Dan moeten er nog vier uit.' De regeling voor deeltijd-WW, waarvoor minister Donner deze maand het budget naar 950 miljoen euro verhoogde, is voor hem geen uitkomst. 'Wij werken met vaste ploegen op projecten. Bij deze regeling zou ik op hetzelfde project dubbele ploegen moeten inzetten. Dat zou tot te veel miscommunicatie leiden.'

Pisnijdig
Bij alle ellende gloort één lichtpuntje. Terwijl De Leeuw van zijn bouwtak dit jaar een omzetdaling van dertig procent verwacht, draait een ander bedrijfsonderdeel - de verkoop van zijn speciale binnenzonwering - opvallend goed. Bij de nieuwe vliesgevelarchitectuur van bedrijfsgebouwen past geen buitenzonwering en dus krijgt De Leeuw sinds kort een grote opdrachtenstroom binnen. Het financiële verlies van de bouwprojecten wordt maar voor ongeveer een kwart gecompenseerd, maar ten opzichte van vorig jaar is de verkoop van de zonweringen verdubbeld. En daar maakt De Leeuw in zijn personeelsbestand gebruik van. Twee timmerlieden voor wie hij geen klussen meer had, werken nu als monteurs van het systeem. Na de bouwvak gaan projectleider Patrick Bakker en zoon Rob aan de slag als verkopers.

Patrick Bakker (38) was in februari een van de weinige medewerkers van De Leeuw die zich bewust waren van de gevolgen van de crisis voor het bedrijf. Als projectleider was hij verantwoordelijk voor het voorwerk van nieuwe projecten en die zag hij grotendeels wegvallen. Hij sliep er soms slecht door, vertrouwde hij Vrij Nederland toe. Vlakbij het centrum van Schagen woont hij in een redelijk ruim koophuis, met zijn vriendin en zoontje van twee. Bakkers vakantie is deze week begonnen. 'Tja, de crisis is echt werkelijkheid geworden,' luidt zijn korte samenvatting over de afgelopen vijf maanden. 'Pisnijdig' was hij toen De Leeuw hem vorige maand vroeg zonweringen te gaan verkopen. 'Het kwam koud op mijn dak en ik weet er niks van.' Na er even over nagedacht te hebben en met collega-verkopers te hebben gesproken, ging hij toch overstag. 'Het is weer eens iets nieuws, ik ga me er honderd procent voor inzetten.' Bovendien, zegt hij, heeft hij weinig keuze. 'Ik zie dat er geen ander werk is en ik heb wel een gezin te onderhouden.'

Bescheidenheid
Een paar straten verderop wijst De Leeuw naar een klein arbeidershuis op de hoek. 'Daar woont mijn zoon. Ook hij moet klein beginnen, dat is goed voor de bescheidenheid.' Toevallig komt Rob de Leeuw (30) net aangereden. Het project met de zwaar onderhandelende opdrachtgever in Haarlem is binnengehaald voor 270.000 euro, vertelt hij met trotse blik door het opengedraaide raampje. Lachend: 'Ik heb hem uitgelegd dat wij niet de goedkoopste zijn, maar dat het bij ons wel zorgeloos bouwen is.' Zijn voorlopige overstap van bedrijfsleider van de bouwtak naar verkoper van zonweringen ziet hij positief in. 'Zo krijg ik ook dat onderdeel goed in de vingers. Dan weet ik precies wat iedereen doet als ik het bedrijf over een aantal jaren overneem.'

Zover is het nog niet. Voorlopig is alle aandacht erop gericht dit jaar goed door te kunnen komen. Acht projecten zijn daarvoor nodig. Met Haarlem is nu het vierde binnen. De Leeuw moet er de komende maanden nog hard aan trekken. 'Ik bedacht net een kop voor het artikel,' zegt hij bij het afscheid: '"Hoe De Leeuw ten strijde trekt." Volgens mij dekt die precies de lading.'