Lucia de B. heeft weer een achternaam: De Berk. Het Arnhemse hof sprak haar vandaag vrij. Ze had levenslang voor de moord op zeven ouderen en kleine kinderen in het Haagse Juliana Ziekenhuis. Waarom hield deze gerechtelijke dwaling zo lang stand?

Ze kreeg een hedendaags ‘heksenproces’, schrijft Lucia de Berk. Woensdag, na haar vrijspraak, verscheen haar boek over de tien jaar die ze onschuldig in de gevangenis doorbracht.

Het is een beklemmend relaas over de dwaalwegen van justitie. Zonder hulp van ‘buiten’ en de voorspraak van de inmiddels opgeheven Commissie Herziening Strafzaken had Lucia de Berk nog altijd levenslang.

De Haagse verpleegster werd aangehouden op 5 september 2001. Vanaf dag één heeft ze de aanklacht van het Openbaar Ministerie ontkend. Volgens het OM was ze schuldig aan de moord op zeven patiënten die ze verzorgde in het Haagse Juliana Ziekenhuis. Ze werd veroordeeld door rechtbank en het hof in Den Haag voor meervoudige moord.

Zelfs haar cassatieberoep bij de Hoge Raad werd in 2006 verworpen. Vier dagen later kreeg Lucia de Berk een beroerte. ‘Omdat het schijnbaar nog niet genoeg is’, schrijft ze. ‘Ik moet in het penitair ziekenhuis verblijven, een absurde situatie omdat ik bewaakt wordt door mensen met wie ik (voordat ik mijn baan kreeg in het Juliana Ziekenhuis) heb samengewerkt.’

De Hoge Raad oordeelde dat er in haar zaak geen nieuwe feiten waren. Het beeld over Lucia de B. als Engel des Doods dat was opgeroepen in de rechtszaal en in de media, bleef zo overeind.

Roependen in de woestijn
Aanvankelijk waren de arts Metta de Noo en haar broers Ton en Bram Derksen die zich in 2005 het lot aantrokken van de Haagse verpleegkundige dan ook roependen in de woestijn. Hun geloof in haar onschuld ontstond door bestudering van het strafdossier. Ze waren vooral verontrust door de verklaringen van de deskundigen over ‘de eerste moord’ op baby A. en de dood van de andere patiënten die Lucia de Berk onder haar hoede nam en die ‘onder verdachte omstandigheden’ waren gestorven.

Nu kan bij een steuncomité tunnelvisie optreden, maar uit nader journalistiek onderzoek van Vrij Nederland bleek dat De Noo/Derksen wel degelijk het gelijk aan hun zijde zouden kunnen hebben.

Gebruikelijk is dat na een delict naar verdachten wordt gezocht, maar De Berk werd door collega’s, politie en justitie meteen in de beklaagdenbank gezet. Er was zelfs gekeken of deze serial killer niet nog meer slachtoffers had gemaakt.

De rechters achtten vervolgens de eerste ‘moord’ – baby A. – meteen bewezen. Amber stierf aan een dioxinevergiftiging, die ze volgens het OM en de rechters had opgelopen door toedoen van Lucia de Berk. Dat deden ze mede door de rapportage en het onderzoek van forensische artsen en toxicologen.

De opgeroepen gerechtelijke deskundigen wezen niet op een alternatief. Ook het lichaam zelf kan namelijk voor een dergelijke vergiftiging zorgen, achterhaalde arts De Noo. Ook Vrij Nederland sprak onafhankelijke (buitenlandse) deskundigen die dat konden bevestigen. ‘Er zijn te veel twijfels en te veel gaten in de bewijsvoering over de doodsoorzaak van baby A., stelde onder andere de Texaanse specialist dr. A. Dasgupta.

De doodsoorzaak van Amber was van groot belang omdat de rechters en officieren vervolgens uitgingen van een soort omvallende dominotheorie. Als het bewijs van de eerste dode klopte, was de statistische kans heel groot de verpleegster ook de andere doden op haar geweten had. De gerechtelijke deskundige weersprak dat niet tegenover de rechters.

Kanteling van het beeld van Lucia
Schrijver en wetenschapsfilosoof Ton Derksen nam die handschoen op en schreef het boek: Lucia de B. Reconstructie van een gerechtelijke dwaling. Hierin haalt hij de bewijsvoering voor de dominotheorie, gebaseerd op statistiek, onderuit.

Alles bij elkaar zorgde dit in de media voor een kanteling van het beeld dat bestond over de ‘heks’ Lucia de B. Bovendien was in Nederland het besef doorgedrongen dat justitie en rechters fouten kunnen maken. Rechters en OM waren inmiddels op de vingers getikt vanwege justitiële dwalingen: de Puttense moordzaak en de Schiedammer parkmoord.

Justitie nam daarom het initiatief tot de instelling van een commissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken (CEAS). Lucia de B. had dus – wat eerder nooit mogelijk was geweest - een nieuwe instantie die zich over zaak wilde buigen. Deze commissie onder voorzitterschap van de strafrechtgeleerde Ibo Buruma stootte op dezelfde omissies in het strafdossier als De Berks advocaten Stijn Franken en Ton Visser en het steuncomité. De CEAS vond dat de Hoge Raad zich opnieuw moest buiten over de gerechtelijke uitspraken in de zaak Lucia de B.

Ook de Hoge Raad bleek nu overtuigd dat er mogelijk iets niet helemaal klopte aan deze veroordeling en verwees in 2008 de zaak door naar het Gerechtshof in Arnhem. Het Arnhemse OM bleek inmiddels ook overtuigd van het falen in deze rechtsgang en vroeg om vrijspraak.

Woensdag 14 april 2010 om 10.00 uur sprak het Arhemse hof Lucia de Berk vrij. Daarnaast heeft de voorzitter van het College van procureurs-generaal, Harm Brouwer, namens het Openbaar Ministerie zijn excuses aangeboden aan De Berk voor de onterecht ondergane straf.

Toch nog gerechtigdheid.

Inmiddels is de CEAS, de ‘strohalm’ voor veroordeelden die ook vinden dat ze ten onrechte door de Hoge Raad zijn gestraft, afgeschaft. Veel criticasters van het huidige juridische systeem wilden dat in de plaats van de CEAS een onafhankelijk revisieraad (dus ook met leden van buiten de rechterlijke macht) werd ingesteld.

Maar de minister van Justitie maakte in 2008 in zijn wijsheid een andere keuze. Hij besloot dat de drempel naar de Hoge Raad moet worden verlaagd. Het moet makkelijker zijn om fouten te herstellen, vindt ook hij. Veroordeelden kunnen om een aanvullend onderzoek vragen ter voorbereiding van hun herzieningsverzoek. Maar ook justitie zelf kan opnieuw achter verdachten (van een misdrijf waarop twaalf jaar of meer staat) aangaan die in hun ogen ten onrechte zijn vrijgesproken.

Meer lezen over de zaak Lucia de B.

Lucia de Berk, 'Lucia de B. Levenslang en TBS', Uitgeverij De Arbeiderspers (2010). Met een voorwoord van Maarten 't Hart.

Metta de Noo, 'Er werd mij verteld, over Lucia de B. De klok, de klepel en de klokkenluider', Uitgeverij Aspekt (2010). Deze maand verkrijgbaar.