Het formatiespel

Met of zonder koningin, op kabinetsformaties is altijd kritiek. Hoe komt dat?

Het formatiespel

Met of zonder koningin, op kabinetsformaties is altijd kritiek. Hoe komt dat?

Rituele dans

Er is gestemd, er is een uitslag, het spel is op de wagen. De Tweede Kamer wil het deze keer zonder koningin doen. Het is de vraag of dat het makkelijker of moeilijker maakt een kabinet te formeren. De geschiedenis leert in ieder geval dat er zelden een formatie plaats vindt waar iedereen tevreden over is. Carla van Baalen, hoogleraar parlementaire geschiedenis, noemt het ‘de zwakke stee van het Nederlands staatsbestel’. In haar oratie voor de universiteit van Nijmegen (2003) zegt ze dat het klagen over de formatie een rituele dans is: ‘Het duurt te lang, het is allemaal veel te geheimzinnig, er wordt geen verantwoording afgelegd, er worden voor té lange tijd té veel afspraken gemaakt, een deel van de volksvertegenwoordiging staat compleet buiten spel, de democratie werkt überhaupt niet goed, enz., enz.’

Geen regels

Het lastige is dat er in het staatsrecht eigenlijk niets is geregeld over de formatie. Er zijn zelfs geen ongeschreven regels. Een kabinet wordt geformeerd op basis van gebruiken, stelt Joop van den Berg, PvdA’er en een collega van Van Baalen. Hij schetst de tien belangrijkste geboden in een artikel op de site parlement.com van de Universiteit van Leiden, waar overigens veel meer informatie is te vinden over dit onderwerp. In de loop der jaren heeft het parlement iets meer initiatief naar zich toe getrokken, maar verder is er weinig veranderd. Van den Berg denkt dat, hoeveel er ook geklaagd wordt, de conventies vooralsnog zorgvuldig gekoesterd moeten worden. Ook hij heeft niet alle vertrouwen in het voornemen van de Kamer om de formatie zelf ter hand te nemen. Het slechtst denkbare scenario is dat de politiek er, net als in 1971, niet uitkomt en zich uiteindelijk alsnog tot koningin Beatrix wendt. In zo’n situatie kan de vorstin niet meer de in beginsel neutrale ‘procesbegeleider’ zijn, maar moet zij politieke knopen doorhakken. En daar zijn helemaal geen ‘goede gebruiken’ bij te verzinnen.

Digitale bibliotheek

Zo weinig er vastligt, zo geheimzinnig voltrekt de formatie zich. De komende weken, maanden zullen wij weer de verslaggevers achter de dranghekken zien staan hengelend naar nietszeggende berichten over de voortgang. Hoe minder er naar buiten komt, hoe beter dat schijnt te zijn voor ‘het proces’. Achteraf krijgen parlement en kiezer iets van verantwoording, maar wat er zich werkelijk afspeelt bij de formatie valt slechts te reconstrueren als de deelnemers echt opening van zaken geven. Ed van Thijn doorbrak de conventie van het zwijgen met zijn Dagboek van een onderhandelaar in 1978. Hij had dan ook het verraad van Dries van Agt te verwerken, die na maanden modderen met de PvdA van Joop den Uyl toch voor de VVD van Hans Wiegel koos. Van Thijn was, zo schrijft hij in de inleiding, de ‘democraat die met lede ogen heeft aanschouwd hoe in zeven maanden tijd een overwinning van de democratie is omgezet in een fiasco.’ Het boek is niet meer in de handel, maar gelukkig online geheel gratis beschikbaar.

Andere tijden

Volgens Van Baalen en anderen zijn de ongeschreven gebruiken van de formatie niet het probleem, maar vloeien zij voort uit het bestel; wij hechten kennelijk zozeer aan onze polderdemocratie dat wij er al het formatiegemodder voor over hebben. PvdA’er Jaap Burger, architect van het eerste kabinet Den Uyl, zei al dat ‘de verkiezingen lijden aan structurele uitslagloosheid’. Je kunt met de uitslag vele kanten uit. Zo stond in 1994 Wim Kok voor de keuze om andermaal met het CDA te formeren of voor Paars te gaan met VVD en D66. Andere Tijden reconstrueert deze formatie aan de hand van gesprekken met de meeste hoofdrolspelers (alleen Kok zelf deed niet mee). Er is vaak gespeculeerd over de rol van koningin Beatrix, toen zij op een cruciaal moment de beoogde formateur de opdracht gaf niet langer te onderhandelen maar een ‘proeve van een regeerakkoord’ te schrijven. Daarop tekende uiteindelijk de VVD in, tot grote vreugde van Hans van Mierlo.

Koefnoen

Misschien dat sommige fractievoorzitters ook wel blij zijn dat de koningin niet meedoet. Zij torent met haar dertig jaar ervaring ver boven ze uit. De gang naar Paleis Noordeinde kan een beproeving zijn. Het satirische programma Koefnoen laat, zonder geluid, zien hoe Beatrix twee jaar geleden haar geduld verloor met de jonge Mark Rutte. Uiteindelijk wordt het Twister-matje uitgerold en wringen zij zich in alle mogelijke bochten om een enigszins werkbare coalitie-variant vast te stellen.

12-09-2012