Vrij Nederland

Het gebeurt niet vaak dat iets over de Shakers wordt geschreven dat niet in alle opzichten gunstig is. De nu bijna voormalige Amerikaanse religieuze sekte (er zijn nog zo’n drie hoogbejaarde leden in het Shaker Village van Kentucky) is vooral bekend geworden door de bijzondere leefregels die men erop nahield, en omdat ze subliem eenvoudige meubels en huishoudelijke voorwerpen maakten. Het bekendst daarvan werd de houten ovale voorraaddoos met zwaluwstaarten aan de zijkant.

In een Shakergemeenschap leefden mannen en vrouwen naast elkaar. De huizen waarin ze woonden hadden aparte ingangen voor mannen en vrouwen. Binnen waren (en zijn, want er zijn verschillende dorpen tot museum gemaakt, zoals Canterbury Shaker Village, zie shaker.org) aparte trappen, een voor de mannen, een voor de vrouwen. In de eetzaal zaten mannen en vrouwen nooit naast elkaar, maar tegenover elkaar. Er mochten geen intieme verhoudingen ontstaan, want er heerste een strikt celibaat. Nieuwe leden van de gemeenschap bestonden uit bekeerlingen die bereid waren celibatair te gaan leven bij de Shakers, of uit door de Shakers geadopteerde weeskinderen. Op hun eenentwintigste kregen die kinderen de keus: hun eigen leven gaan leiden, of bij de Shakers blijven.

De leefregels van de Shakers waren zo vreemd en zo ver van je bed dat je er niet bij stilstond dat daar in de verschillende Shaker Villages in Salem, Ohio, Canterbury of Asburnham (op het hoogtepunt waren er in heel Amerika in de negentiende eeuw zo’n twintigduizend leden) levens werden geleid waarin de spanning ‘tussen verlangen en discipline’, zoals een Shaker het eens noemde, te snijden was. Celibatair leven is één, maar een constante (afstandelijke) interactie tussen mannen en vrouwen is vragen om een mentaliteit van heiligen. Daar ging het dan ook om.

De Shakers (‘a kindly, melodious and harmless bunch’ noemde Margaret Atwood ze eens) ontstonden aan het eind van de achttiende eeuw uit een puriteinse tak van het Engelse protestantisme. Daar zat niet veel rek in. Vandaar dat er wel eens conflicten konden ontstaan die door hun halsstarrigheid jaren konden voortslepen. Over zo’n conflict gaat het deze maand verschenen boek The Great Divorce van Ilyon Woo: de strijd van een moeder van drie kinderen tegen haar man en de Shakers. En tegen de tijd, begin negentiende eeuw toen vrouwen nog helemaal geen rechten hadden. De vrouw, Eunice Chapman, trouwde in 1804 op haar zesentwintigste met een alcoholistische man en kreeg drie kinderen van hem. De man bekeerde zich tot de Shakers en vertrok naar de kolonie in het plaatsje Watervliet in de staat New York. De vrouw voelde er niets voor om met hem mee te gaan. Het zou betekenen dat ze elkaar vanaf het moment van intreden niet meer mochten aanraken. De man claimde en kreeg de kinderen, omdat de vrouw zich op geen enkel recht kon beroepen. Man en vrouw werden door het huwelijk één en dat betekende dat de man hun rechten vertegenwoordigde: een vrouw bestond juridisch niet, bezat niets, kon niet stemmen, kon geen geld verdienen en geen contract tekenen. Eunice Chapman ging desondanks de strijd aan, en won uiteindelijk na vijf jaar. Daarmee schiep ze een precedent. In toekomstige vergelijkbare gevallen moesten de Shakers ervoor zorgen dat de vrouw haar eigen leven kon gaan leiden.

De Shakers zijn wel nagenoeg uitgestorven en geschiedenis geworden, maar hun meubels en huishoudelijke voorwerpen allerminst. Hun straffe moraal kwam hen goed van pas in de organisatie van de werkplaatsen waar die meubels werden gemaakt. De Shakers zetten een van de eerste postorderbedrijven op om hun werk te verkopen. Nu de sekte zelf niet meer bestaat is de productie overgegaan in handen van geestverwanten die bereid zijn de Shakerstijl in ere te houden.

Eenvoud en perfectie zijn kenmerkend voor alles wat uit handen van de Shakers kwam. Ze maakten tafels, banken, manden, deurknoppen, kruiwagens, gereedschap, kachels, stoelen, bezems, bureaus. En kasten, met tien, twintig of vijftig laden en laadjes. Die hadden geen ornamenten, maar het gebruikte warme en lichte hout compenseerde dat. De houten knoppen van deuren en kasten zijn van een afstand als van de Shakers te herkennen omdat de hand van de maker er aan af is te zien. Er zijn geen mooiere zwaluwstaart-verbindingen bedacht dan die van de Shakers. Ze deden dienst als een niet-bedoelde versiering. De functionele elementen van elke object werden door de Shakers esthetisch uitgebuit. Het mocht geen versiering heten. Het houten handvat van een borstel of spiegel werd van een uitgekiende schoonheid, een klerenhangertje promoveerde tot een te koesteren object, de doos met daarin een rekje voor klosjes garen leek voor de eeuwigheid is gemaakt.

De ovale houten dozen in alle formaten die als product van de Shakers het bekendst zijn geworden zijn ook in de kleuren, geel groen, oker, zwart of rood te krijgen. Het geheim van hun charme is dat ze lichtelijk transparant zijn, het hout schemert er doorheen. Ze zijn te zien in tientallen boeken over de Shakers, maar speciaal in Shaker Design, het boek dat in 1986 als catalogus dienst deed voor de tentoonstelling over de Shakers en hun werk in het Whitney Museum of American Art in New York. Dat boek is nog steeds te koop, bijvoorbeeld via shakerworkshops.com, de website van de gelijknamige werkplaats in Ashburnham in de staat Massachusetts. Dat is de moderne gedaante van het postorderbedrijf waar de Shakers mee begonnen.