Vrij Nederland

In deze nieuwe rubriek schrijft VN-redacteur Carel Peeters twee maal per week over literaire onderwerpen. In deze eerste aflevering: 'de opkomst van de goedgevoel biologie'

‘Only connect…’, het motto van E.M. Forsters roman Howards End (1910) belooft honderd jaar na publicatie een hele nieuwe betekenis te krijgen. De woorden werden gevleugeld omdat Forster de klassentegenstellingen aan het begin van de twintigste eeuw in de roman doorbrak.

De drie families die in de roman verstrengeld raken behoren tot verschillende maatschappelijke sferen: de rijke kapitalisten (de Wilcoxes), de gegoede en ontwikkelde middenklasse (de Schlegels) en de Bastst van de lagere middenklasse, die hoger op willen. Er ontspinnen zich onderling verschillende pijnlijke relaties en verhoudingen, maar uiteindelijk ontstaat er begrip en contact (en zelfs intiem contact). Vandaar dat dit citaat vleugels kreeg: ‘Only connect! That was the whole of her sermon. Only connect the prose and the passion and both will be exalted, and human love will be seen at its height. Live in fragments no longer’.

‘Connect’ en ‘connection’ zijn woorden die in bijna elke alinea te vinden zijn in The Empathic Civilization, het nieuwe boek van de Amerikaanse denker-in-het-groot Jeremy Rifkin. Hij levert een geheel nieuwe interpretatie van de menselijke geschiedenis waarin het niet meer om het autonome, zichzelf centraal stellende individu gaat, maar waarin alles draait om altruïsme, om het verband tussen mensen. De toekomst zal altruïstisch en empathisch zijn. De menselijke natuur wordt dan niet meer bepaald door egoïsme, concurrentie, naijver en agressiviteit, maar door empathie, het vermogen je in een ander te verplaatsen en begrip voor hem op te brengen.

Rifkin ziet in de geschiedenis tijden, perioden, stromingen en mensen die beheerst werden door het zoeken naar verbindingen tussen mensen. ‘Empathisch’ noemt hij het christendom, de reformatie, het humanisme, het nationalisme, Rousseau, het ontstaan van de roman en de Romantiek, de vrijhandel en de ontdekking van het kind en de kindertijd. Daarmee schrijft hij een geschiedenis van wat Henriëtte Roland Holst ooit de ‘zachte krachten’ heeft genoemd. Alsof mensen nooit vijandig tegenover elkaar hebben gestaan of oorlog hebben gevoerd, schrijft Rifkin: ‘Wij zijn, zo is gebleken, bij uitstek sociale dieren die intieme samenwerking en kameraadschap zoeken bij onze medemensen.’

Bij Rifkin gaan nieuwe ontwikkelingen en wishfull thinking altijd samen. Hij vergroot iets wat hij wenst uit. Elke grote verandering in de geschiedenis is volgens Rifkin steeds gepaard gegaan met een revolutie in de communicatie, met nieuwe middelen die verband kunnen leggen tussen mensen. De boekdrukkunst begeleidde de eerste vormen van industriële productie, de verbrandingsmotor en de electriciteit gingen samen met de telegraaf en de telefoon. De digitale revolutie en internet laten nu een geglobaliseerde economie en gemeenschap ontstaan: ‘allowing empathy to flourish on a global scale for the first time in history.’ Rifkin schroomt niet de informatie- en communicatietechnologie (ICT) de Derde Industriële Revolutie te noemen. Die kan ervoor zorgen dat de ‘empathische gevoeligheid zich uitbreidt tot de biosfeer en tot al het leven op aarde.’

Het ‘empathische bewustzijn’ gaat Rifkin ineens in alles zien. Er zal een algemene humanisering van de mensheid plaatshebben als gevolg van internet. Er zal meer samengewerkt worden en concurrentie zal uit de gratie raken. Men zal gedeelde risico’s aangaan, en niet meer alleen gevaar lopen failliet te gaan. Informatie zal niet meer exclusief, maar algemeen toegankelijk zijn (Wikipedia). Men zal van ‘de wijsheid van velen’ gaan profiteren, zoals met Wikinomics. De natie-staat heeft zijn langste tijd gehad. Religie zal mensen niet meer verenigen, maar spiritualiteit. De empathie zal niet alleen op de mensen onderling gericht zijn, maar ook op de dieren, denk maar aan onze meegevoel met de ijsberen en de zeehondjes.

Voor het onderbouwen van zijn empathische strevingen zoekt Rifkin niet vergeefs steun bij de biologen en evolutionisten. Een paar maanden eerder dan Rifkin publiceerde Frans de Waal zijn boek The Age of Empathy. Nature’s Lessons for a Kinder Society (in het Nederlands verschenen bij Contact als Een tijd voor empathie). Samen lijken die boeken een empathische revolutie in te luiden.

De Waal is in zijn boek ook hooggestemd over de toekomst van de empathie, maar hij is niet zo Amerikaans simplistisch als Rifkin. Als primatoloog heeft hij zowel gewerkt met de niet zachtzinnige en dominante chimpansees en met de zachtzinnige en vriendelijke bonobo’s. In de empathische wereld van Rifkin doen de chimpansees helemaal niet meer mee. Frans de Waal zegt ook wel ‘Greed is out, empathy is in’, maar de hebzucht van de chimpansees zal in de toekomst alleen maar minder in de gratie zijn, niet weg zijn.

Empathie wordt door De Waal ‘an innate age-old capacity’ genoemd. Zijn eigen onderzoek werd in 1996 bevestigd door de ontdekking van wat men het ‘spiegelneuron’ is gaan noemen. Giacomo Rizzolatti en paar andere onderzoekers ontdekten het bij de makaken, een soort apen tussen de chimpansee en de bonobo in. De spiegelneuronen zijn neuronen die reageren op de emoties van anderen. Ze imiteren ze, maken er contact mee en zorgen ervoor dat we voelen wat de ander voelt.

Bij Frans de Waal gaat het om de herwaardering van een ingeboren vermogen van mensen om zich in anderen te verplaatsen. Hij ziet zijn bevindingen, zegt hij, bevestigt in de toespraken van president Obama. De Waal gaat niet zover als Rifkin, wiens boek helemaal in het teken staat van een positief biologisme, een goedgevoel biologie. Het spiegelneuron wordt door hem gebruikt als basis voor een nieuw ‘biosfeer bewustzijn’ dat met een nieuwe ‘biosfeer politiek’ de klimaatcatastrofe moet gaan voorkomen.

Jeremy Rifkin maakt van E.M Forsters ‘Only connect’ uit 1910 een karikatuur wanneer hij hoopt dat de zeven miljard mensen op aarde in de toekomst ‘intimatily connected’ zullen zijn, ‘in deep communion with the common biosphere'. Rifkin moet misschien met iets minder empathie naar zichzelf in de spiegel kijken, en met meer ironie.