Vrij Nederland

Wat is nog een boek? Zelfs de overheid buigt zich over deze vraag.

De fotofoon heeft nooit bestaan maar was een bedenksel van Maurits Wagenvoort, een laat negentiende-eeuwse schrijver die met Een huwelijk in het jaar 2020 een toekomstroman publiceerde. Zo'n fotofoon maakte het mogelijk de dagelijkse gebeurtenissen te volgen, waar ook ter wereld, door één druk op de knop.

Wagenvoorts voorspelling is met internet aardig uitgekomen. In nog zo'n roman, Anno 2065, geschreven door Pieter Harting in 1865, komt de hoofdpersoon in de Nationale Bibliotheek. Die zal in 2065 niet uit één gebouw bestaan, maar uit een complete stad, volgestouwd met boeken. Alleen al voor de verzameling boeken over de tweevleugelige insecten is één pand nauwelijks toereikend.

Onze voorvaderen waren zich dus wel bewust van de grenzen aan het bewaren en hadden genoeg fantasie om zich iets als internet te kunnen voorstellen. Ze schreven hun toekomstvisioenen op in - uiteraard - een boek. Voor zoveel generaties die aan de onze vooraf gingen, is het boek een vanzelfsprekendheid geweest. Een rots in de branding, een baken in onzekere tijden. In boeken vonden zij troost, kennis, zingeving, rust, vermaak. Zij lieten zich portretteren met een boek in de hand, zij ontwierpen speciale leesstoelen en bibliotheekarmaturen, en verrijkten de poëzie met menig lofdicht op het boek, 'dien papieren vriend'. Boeken betekenen iets. Kees Fens maakte ooit een boekje, Poseren voor de bladspiegel, met daarin louter afbeeldingen van lezende mensen. Al bladerend realiseer je je ineens dat dit misschien een anachronisme wordt. Wie een boek leest, neemt over enige tijd een uniform plastic apparaatje in de hand, en drukt op een knop.

Inhoud is content
Qu'est-ce que c'est, een boek? In 1950 bepaalde de Unesco klip en klaar dat een boek een niet-periodieke publicatie is van 49 pagina's of meer. Kijk, daar kun je iets mee. In de Van Dale luidt de definitie zo: een samengebonden of genaaid aantal bedrukte bladen. Jan Hendrik van Dale zou zich in zijn graf omdraaien als hij een pdf een boek hoorde noemen. Of een bestand van zoveel MB op internet. 'Boek' lijkt nu niet veel meer dan de benaming voor een informatiedrager, de inhoud is 'content'.

Met Prinsjesdag was de definitie van het boek weer actueel, toen het kabinet een besluit moest nemen over de btw-afdracht voor boeken. Het boek is al in 2005 officieel opgewaardeerd tot 'cultuurproduct' en valt daarom onder het lage btw-tarief van zes procent. Maar dat gold nog niet voor luisterboeken en gedownloade boeken. De overheid heeft nu besloten dat een boek niet van papier hoeft te zijn om voor 'boek' te kunnen doorgaan. Een luisterboek is dus ook een boek. Maar een 'download' van een boek dat ook op papier bestaat, is dat niet, zo stelt de overheid: dat wordt gezien als een 'dienst' in plaats van een 'product' en dus vallen e-books onder het hogere btw-tarief. Het leidde tot boze reacties vanuit de boekenbranche: de overheid zou milieuvriendelijke innovaties tegenwerken. Zopas kwam de minister met het plan om e-books in elk geval wel onder de vaste boekenprijs te laten vallen. Dat klinkt als een serieuze tegemoetkoming, maar is nauwelijks te handhaven vanwege alle piraterij die bij internet op de loer ligt.

Ondertussen blijft de ict-branche nieuwe 'boeken' ontwerpen, op zoek naar de ideale vorm. De zojuist gelanceerde iPad is door boekenvakkers al weer afgeserveerd (zie de discussie op het weblog Uitgever 2.0). Die iPad is te zwaar, en de batterij te beperkt. Grappig is dat de iPad (die aanvankelijk iTablet zou heten) geïnspireerd lijkt op... het kleitablet! Een rondgang langs de stamboom der boekachtigen laat zien dat veel van wat nieuw lijkt, eeuwen geleden al bestond. Daarom hier een checklist voor ict-ontwikkelaars.

Het kleitablet
Het kleitablet is de oervader van het boek en werd gebruikt vanaf circa 3300 voor Christus. Tabletten konden vierkant zijn of langwerpig, ongeveer zeven centimeter breed en dus makkelijk in de hand te houden. Een 'boek' bestond uit een aantal van die tabletten die dan waarschijnlijk in een buidel bewaard werden. Als het viel, viel het kapot. Vaak waren ze niet gebakken en konden ze gerecycled worden. In dat opzicht lijken ze op de e-reader, waarvan teksten immers ook gewist kunnen worden.

Papyrus
Papyrusrollen waren geschikter voor langere teksten, want licht en handig om mee te nemen. Maar ook papyrus was kwetsbaar. De rollen hadden als nadeel dat je geen overzicht had over de tekst, je kon je geen beeld vormen van waar de tekst eindigde, net als nu op een beeldscherm waar je moet scrollen om van voor naar achter door een tekst te gaan.

Perkament
Perkamenten handschrift is in veel opzichten een ideale vorm. Het is stevig, want perkament (gemaakt van dierenhuiden) kan bijna niet vergaan. Het is mooi en eigen, elk exemplaar is uniek zodat de lezer een diepe band voelt met de tekst, die helemaal voor hem alleen geschreven is. Er is alleen één bezwaar: het maken van een manuscript is nogal tijdrovend en kostbaar. En dierenbeschermers zijn tegen. Terecht, want voor de totale oplage van Kluuns bestseller zijn meer schapen nodig dan in heel Australië rondlopen.

Papieren boek
Het papieren boek met zijn rechthoekige vorm, gemakkelijk te verveelvoudigen en met bladzijden die je kunt omslaan, is sinds de introductie rond 1450 een blijvertje gebleken. Er is een schitterend Noors filmpje op YouTube, 'medieval helpdesk', van twee monniken in een schrijfatelier, waarvan de ene een nieuwe uitvinding meebrengt. Hij legt iets neer dat we herkennen als een boek, en laat de andere deze noviteit uitproberen. 'Maar als ik de bladzijde omsla, is de tekst weg,' roept deze monnik verschrikt. Nee, zegt de ander, kijk maar, je kunt ook weer terugbladeren en dan zie je de tekst weer:



Dankzij het papieren boek kon de wetenschap zich verder ontwikkelen omdat mensen nu dezelfde brokken kennis ook over lange afstanden met elkaar konden delen. De République des Lettres - een intellectuele vrijhaven - kon ontstaan. Maar het papieren boek vraagt veel opslagruimte, de productie is relatief kostbaar en traag. Wat eens zijn voordeel was, ervaart men nu als handicap: je kunt de tekst van een boek niet aanpassen. Het is gefixeerd.

Losse afleveringen
Het papieren boek was wel goedkoper dan de kostbare handschriften, maar toch voor veel mensen eeuwenlang nog steeds te duur. En zo dik! Een slimme uitgever bedacht in de achttiende eeuw dat je de boeken ook in kleinere porties, oftewel in afleveringen, kon opknippen en verkopen. De klant kreeg, als een podcast, van tijd tot tijd zijn nieuwe aflevering, en als hij het boek compleet had, kon hij het laten binden.

Uiteindelijk was dit niet het ei van Columbus: de afleveringen tezamen waren vaak duurder dan een boek ineens, en het was omslachtig. Bovendien zal het frustrerend zijn geweest om als je net lekker in een verhaal zat, te moeten wachten tot de volgende aflevering uitkwam. Maar vanwege de goedkoopte zie je nu nog steeds wel tijdschriftachtige boeken, zoals Mijn geheim of de Bulkboeken en Bookazines.

Pocketboek
Toen het pocketboek op de markt kwam, werd er geschimpt dat dit toch werkelijk geen echt boek meer genoemd kon worden. Met zo'n slappe kaft en goedkoop papier. Maar precies dat hield de kracht van de pocket in: een pocketboek is goedkoop, gemakkelijk mee te nemen, niet erg kwetsbaar, klein en licht van gewicht. Soldaten namen pockets mee in de plunjezak en scheurden de pagina eruit als ze hem gelezen hadden. Het pocketboek voelt aan als een wegwerpboek. Er is niets sacraals aan.

Cd-rom
Het lijkt lang geleden, de cd-roms die je net besteld had en vol trots aan je omgeving liet zien. 'Hier staat het hele Woordenboek der Nederlandse Taal op, veertig banden!' Tien jaar geleden was het een revolutie, nu al weer achterhaald, die veertig banden staan gratis op internet.

Audioboek
Het zou de ideale boeksoort kunnen zijn. Uit onderzoek blijkt immers dat lezen grotendeels gebeurt in de context van het zogeheten multitasken. Menigeen leest tijdens het tv-kijken. Met een audioboek kun je nog veel meer dingen tegelijk doen. Terwijl je luistert, kun je immers de afwas doen, een fietstocht maken, in bad zitten of joggen langs de waterkant. Je kunt er goed mee wegdromen, al is contemplatie onmogelijk omdat de stem maar door blijft lezen, terwijl jij met je hoofd ergens anders zou willen zijn. En een nadeel is vooral dit: je léést niet, je luistert.

Movel
Niet echt doorgebroken, maar dat kan nog komen. De movel is een boek dat je op je mobiele telefoon leest. Op movels.eu is een ruim assortiment voorhanden, ook Nederlandse zoals Woensdag gehaktdag van Richard Klinkhamer. In Japan schijnen de movels een groot succes te zijn. Begrijpelijk, want een mobieltje heb je altijd bij je, en geeft je net als de sigaret een houding in openbare gelegenheden. Veel tekst kan er natuurlijk niet op zo'n scherm, dat is meteen het nadeel.

Dwarsligger
Deze boekachtige is van papier, maar je klapt hem open als een spelcomputertje. De dwarsligger is nóg veel kleiner dan een pocket, en vraagt dus minder opslagruimte. Wel jammer dat de dwarsligger - die zo heet omdat je het boek op zijn kant moet lezen, zodat de middenvouw niet verticaal maar horizontaal op je hand rust - niet echt goedkoper is dan het gewone boek. En het papier is te dun, het boekje heeft iets kwetsbaars zodat het leesgenot er op achteruit gaat.

Abri
Gouden vondst van de CPNB die door het hele land de abri's liet beplakken met alle bladzijden van Hella Haasses Oeroeg, in het kader van 'Nederland leest'. Je had dus wandelend door de stad steeds dat boek bij de hand zonder dat je het hoefde mee te nemen. Moeten ze vaker doen.

E-book
De laatste loot aan de stam, is dit het ultieme boek? De optelsom van alle voorgangers? De e-reader met zijn enorme capaciteit - zeshonderd boeken op een apparaatje van een paar honderd gram - heeft grote voordelen wat opslag betreft. Maar e-books verzamel je niet. Je downloadt ze en als je ze gelezen hebt, wis je ze met een druk op de knop. Je hebt geen overzicht meer op het hele boek en elk meesterwerk voelt hetzelfde aan: plastic. Wel handig om iets in op te zoeken. Nu nog het ongemak van een te klein scherm wegwerken, met een oprolbaar e-book bijvoorbeeld, en we zijn al een heel eind.

Het papieren e-book
Tja, dat is er nog niet, maar zou voor menigeen het ultieme boek kunnen zijn. Een boek waarvan je de pagina's kunt omslaan, maar waarvan het papier steeds opnieuw geladen kan worden met gratis downloadbare boeken. In kleur. Het lijkt een onrealistische toekomstvoorspelling. Maar ach, dat dacht men van de fotofoon ook.