Recensie

'Caesarion' - Tommy Wieringa

16 mei 2009
Leestijd:

In Tommy Wieringa’s nieuwe roman Caesarion moet de zoon van een duistere kunstenaar en een ex-pornoster zijn eigen weg proberen te vinden. Het fraai geschreven verhaal vormt de culminatie van al het eerdere werk van de schrijver.

Zo langzamerhand tekent zich het signalement af van een Tommy Wieringa-roman. Het leven van anderen geeft hij vorm in zijn boeken. Misschien ook wel zijn eigen leven, maar dan indirect, via andermans wedervaren. Hij is een romantisch schrijver, dus zijn romans bevatten liefdesgeschiedenissen, die niet zelden treurig uitpakken. Ook de teloorgang van vriendschap is een constante. Naar het verleden wordt omgezien, nostalgisch, want dat is voorgoed voorbij. Zijn grootste succes Joe Speedboot (2005) voegde aan dit alles nog de charme van een jongensboek voor alle leeftijden toe, zoals Mark Twain die schreef, met personages die van puber prille adolescent worden en die hun dromen en dadendrang nog niet laten begrenzen door nuchterheid, conventie en realiteitsbesef. Als die Speedboot een vliegtuig bouwt om de naaktlopende buurvrouw te bespieden, waarom ook niet?

Het verbaasde mij dan ook niet toen ik van boekhandelaren hoorde dat vooral jonge lezers Joe Speedboot in huis halen. Komt daarbij dat die roman in de provincie speelt, jeugd en kalverjaren op het onbezorgde platteland bezingt. Ook dat kan een verklaring zijn voor het uitzinnige succes van Wieringa’s roman, negenentwintig drukken, meer dan driehonderdduizend exemplaren verkocht. Maar, belangrijker, Joe Speedboot is simpelweg een leuk boek, dat van vertelplezier getuigt.

Wieringa’s nieuwe roman Caesarion voldoet weliswaar aan het boven verstrekte signalement – een romantische levensgeschiedenis, zij het nu een leeftijdsfase verder: de adolescentie. Maar voorspelbaar? Integendeel. Wieringa heeft met Caesarion de roman geschreven waarin zijn oeuvre tot dusver culmineert. Ik denk onder meer aan de van meet af aan getoonde ambitie, zoals die nog ongericht spookte in zijn debuut Dormantique’s manco (1995); aan de hang naar verbeelde biografica in Alles over Tristan (2002); het magisch herscheppen van een jeugd in Joe Speedboot; aan zijn betreden van de wereld in de reisverhalenbundel Ik was nooit in Isfahaan (2006); en aan zijn moralistische gedachten over lust en moraal uit de essaybundel De dynamica van begeerte (2007). Zelfs echoot Caesarion de inleiding die hij schreef bij de tweede druk van Werner Herzogs Over een voettocht door de kou (2006).

Waagstuk
Wieringa’s ambitie schuilt al in de titel. In de (koos)naam van je hoofdpersoon de tragische geschiedenis laten meezingen van het kind van Julius Caesar en Cleopatra, is van een hooggestemdheid die een schrijver zich literair moet kunnen veroorloven. Zo’n titel is, zeker heden ten dage, niet minder dan een waagstuk. Wordt de daarmee direct opgeroepen pretentie niet waargemaakt door de roman, blijkt er vrijelijk en dus ijdel en potsierlijk geput uit de grabbelton van mythologie en geschiedenis, dan portretteert de schrijver zich als kwastige blaaskaak. Met afschuw gedenken we Marcel Mörings megamislukking Dis (2006).

Caesarion dus, kleine Caesar – de koosnaam die hoofdpersoon Ludwig Unger van zijn moeder krijgt. ‘Haar oudste droom omtrent mij: haar zoon de concertpianist, de oude zalen van Europa. De culturele bovenwereld, eindelijk. Caesarion, de fusie van het seksicoon en de kunstenaar, schoonheid en schepping. Zoals de zoon van Julius Caesar en Cleopatra de vereniging had moeten zijn van hun beider talent, hun genie.’

Ludwig heeft twee beroemde ouders. Zijn uit Oostenrijk afkomstige vader Bodo Schultz is een duistere conceptuele kunstenaar wiens visionaire, groteske, gewelddadige werk doordesemd is van vernietigingsdrang. In zijn project Abgrund blaast hij in Midden-Amerika een berg op – dat werk. Ludwigs moeder, geboren op het platteland nabij Groningen, is een wereldberoemd pornoactrice, collegaatje van Linda Lovelace en consorten. Voor Bodo verlaat ze de wondere wereld van de porno.

Al vrij snel na Ludwigs geboorte heeft Bodo vrouw en kind verlaten, in Alexandrië achtergelaten – sindsdien is hij afwezig in het gezin. Moeder en zoon verhuizen vervolgens naar familie op het Groningse platteland en daarna naar een huis op een eroderende klif in Oost-Engeland. Telkenmale laat Ludwigs moeder hem achter. Wie hij is, waar hij vandaan komt, wie zijn ouders zijn, wie hij moet worden, dat moet hij zelf uitzoeken in deze onconventionele bildungsroman. Zijn naam is de belofte die hij zelf waar moet maken. Zoals de geschiedschrijvers bar weinig kunnen verhalen over de historische Caesarion; hij is vermoedelijk vermoord op last van tegenstanders van zijn ouders. De dichter Kaváfis dichtte over hem: ‘Daar kwam je dan met je onbestemde charme. / In de geschiedschrijving zijn er maar / een paar regels over je te vinden, / en zodoende kan ik je vrijer scheppen in mijn geest.’

Zoals de historische Caesarion niet verder mocht leven vanwege de naam en faam van zijn ouders, is Ludwig, de moderne Caesarion, degene die niet aan zijn leven toekomt door zijn ouders. De eenentwintigse-eeuwse Caesarion van een leven voorzien, als het kind dat belast is met verwachtingen van grootsheid, met afwezige ouders, met gebrek aan voorbeelden, dat was Tommy Wieringa’s ambitieuze taak in deze roman over de kunst van het leven.

Natuurgenezers
Caesarion opent als zo’n gedragen Engelse roman waarin de hoofdpersoon om reden van een begrafenis terugkeert naar de streek van herkomst. Zo’n verhaal waarin lange tijd niets gebeurt. Goed, hij ontmoet een maat uit zijn rugbyteam, vindt emplooi als barpianist in de plaatselijke pub en leert een inheemse schone kennen. Op grond van dat begin zou je Wieringa eerder kunnen classificeren als verteller dan als schrijver. Pas na lezing van het gehele verhaal, dat zowel een Muttersuche als een Vatersuche bevat, kriskras over de wereld, blijkt de reden van deze inertie: rouw. Rouw na de aangrijpende dood van zijn moeder, door kanker die vanwege haar misplaatste vertrouwen in allerlei natuurgenezers fataal heeft kunnen uitzaaien. Daar in Oost-Engeland herinnert Ludwig zich zijn leven, dat vervolgens in geuren en kleuren, in glanzende taal voorbijtrekt.

Want ja, Wieringa’s taal, zijn schrijfstijl, is datgene waarmee hij de grote ambitie die deze roman stelt ten volle waarmaakt. Hij bespeelt moeiteloos, als de begenadigde pianist Ludwig, verscheidene, sterk uiteenlopende registers: lyriek, ironie, botte nuchterheid. De culturele verwijzingen – die betekeniszwangere namen alleen al – waarmee deze roman, als loflied op de verbeelding, gelardeerd is, lijken mij, eerder dan als intertekstueel spel, bedoeld om zachtjes sferisch te resoneren, als getuigen van een onbegrepen verleden dat niettemin doorwerkt in het huidige bestaan van Ludwig. Af en toe scheert Wieringa langs de kitsch met zijn hooggestemde lyriek, maar telkens gaat het goed, door zijn psychologisch inzicht. Al houd je je hart vast: ‘Dit was niet de wereld die ik kende. Deze cascade van zintuigelijke verrukkingen die mijn ziel binnen tuimelde.’

Hij schrijft even intens over een rugbytraining, over seks met zestigjarige vrouwen als over de gruwelijke laatste dagen van Ludwigs moeder. Hij ‘schakelt’ moeiteloos tussen mythe en realiteit. ‘We kijken uit over de mythische zee, de grens tussen water en lucht is opgeheven, witte zeilen drijven in de hemel, zonen die het beest verslagen hebben en nu huiswaarts keren,’ zo eindigt een hoofdstuk. Waarna het volgende begint met: ‘Het toestel landt vroeg in de morgen.’

Hij rijgt vondst aan vondst, of het nu over ogen gaat ‘die honger en schaamte seinen’, verhuisdozen vol voorwerpen die ‘aan hun wachttijd in het donker begonnen’, een jonge vrouw met een zwaar montuur op haar neus: ‘Haar brillenglazen waren vijvers vol minachting.’ Tommy Wieringa is, ik zeg het u, de grootste romanticus uit de levende vaderlandse letteren. Over ‘de slapeloosheid van geliefden’ gaat het van: ‘Fluisterend nemen we hapjes van elkaars levensloop.’

Ook is hij een onverbeterlijke moralist. In zijn essaybundel De dynamica van begeerte schetst hij een van lust vergeven wereld waarin moraal niet meer telt. Die gedachte speelt ook in Caesarion, waarin Ludwigs ouders beiden immorele kunst maken. De vader, die doet denken aan Werner Herzog met zijn Fitzcarraldo-project en kolonel Kurtz uit Apocalypse Now, de moeder die een Sylvia Kristel-achtige diva gelijkt uit de glamourtijd van de porno. Via Ludwigs bestaan laat Wieringa zien wat hun kunst zonder moraal aanricht. De eerste schadepost komt door hun ontaard ouderschap. Hoe kun je aan de liefde toekomen als je niet weet wie je vader en moeder zijn, vraagt het aan Plato ontleende motto in deze roman. Dat kan dus niet, antwoordt Ludwigs bestaan.

Zonnebril
Hij is de eeuwige man in het midden, tussen zijn vader en moeder, tussen het licht en de schaduw, tussen verleden en heden, tussen leven en vegeteren. Hij, de virtuoze pianist, stelt van de weeromstuit zijn licht onder de korenmaat; hij speelt in kroegen evergreens om mensen een goed gevoel te geven. Hij heeft geen oog voor de enige die in staat is hem houvast te bieden, tussen al die uitersten: het Amerikaanse meisje Sarah die hem – heel symbolisch - een zonnebril leent, om het licht te dempen dat hij niet kan verdragen.

Uiteindelijk leert Caesarion, parabelgewijs, met dank aan de leer van Boeddha, dat de totale onthechting, het afschudden van de ballast van vaders en moeders, pas tot een levensdynamiek kan leiden ten antwoord op de vigerende zinloosheid in het ondermaanse. Tja. Hoe geldig is zulke hemelse wijsheid? Minder universeel, dunkt mij, dan de feilloze psychologische inzichten en fraaie zinnen die Wieringa’s vitale roman ons zo gul biedt.

Tommy Wieringa, ‘Caesarion’, De Bezige Bij, 366 p., € 19,90

Over Jeroen Vullings

Jeroen Vullings (1962) werkt sinds 1993 voor Vrij Nederland. Tot 2000 was hij literair criticus met speciale aandacht voor fictie, daarna werd hij chef van de Republiek der Letteren.

'Vis' - Anton Valens

Jeroen Vullings

'is er hoop' - Renate Dorrestein

Jeroen Vullings

Dit is goed! Ik ontvang graag wekelijks verhalen in mijn inbox

E-mailadres *
Ja, ik wil graag de VN Nieuwsbrief ontvangen

Neem nu een
abonnement
Jaar
Half jaar
Kwartaal
Proef
Papier en digitaal
Alleen digitaal