Vrij Nederland

Collaboreerde Vrij Nederland met de klimaatsceptici door te publiceren over fouten van het klimaatpanel?

‘Een nieuwe aanval op de klimaatwetenschap,’ schreef The Independent on Sunday afgelopen weekend. Vrij Ne­derl­and had vorige week gewezen op een slordigheid in een rapport van het klimaatpanel van de Verenigde Naties (IPCC). Daarin stond dat meer dan de helft van Ne­der­land onder de zeespiegel ligt. De berichtgeving over die door klimaatsceptici tot seagate opgeblazen domme fout was volgens de Britse krant onderdeel van een door de olie-industrie gesponsorde campagne om het geloof in de opwarming van de aarde te ondermijnen.

Vreemd, want van tevoren had de journalist van The Independent nog gebeld. Hij wilde weten wie ons de onjuistheid had ingefluisterd. Het antwoord dat we er zelf op waren gestuit, stelde hem duidelijk teleur. Snel rondde hij het gesprek af toen hij hoorde dat Vrij Ne­der­land had benadrukt dat de recentelijk aan het licht gekomen fouten niets afdeden aan het beeld dat de aarde opwarmt en de mens daar een lelijke bijdrage aan levert.

Collaboratie
Altijd gedacht dat wie vergissingen blootlegt de waarheid een dienst bewijst. Maar nu bleek ons blad te collaboreren met de klimaatsceptici in een vuile strijd tegen de wetenschap. Zo dachten betrokken wetenschappers er zelf ook over, als we de Volks­krant mochten geloven. Zij zagen in de onthullingen over de fouten ‘een campagne van tegenstanders van het klimaatbeleid, gericht op het beschadigen van het imago van de klimaatwetenschap en het IPCC’.

‘Enige zelfkritiek zou de klimaatwetenschappers niet misstaan, en is bovendien broodnodig om het snel afbrokkelende draagvlak voor klimaatbeleid te behouden,’ reageert Joz­ef Keul­artz, hoogleraar duurzaamheid en levensbeschouwing. Het discussieklimaat is volgens hem totaal verziekt. ‘Het wordt al jaren bepaald door de twee spiegelbeeldige vocabulaires van het negationisme en het alarmisme, waardoor voor redelijke twijfel en genuanceerde standpunten geen ruimte meer is.’

Aan die polarisatie zijn de klimaatwetenschappers volgens hem mede schuldig. Ze hebben de neiging onzekerheden te bagatelliseren en de zaken al te dramatisch voor te stellen. ‘Neem de recent ontdekte reeks fouten in het laatste IPCC-rapport. Het gaat hier helaas niet om willekeurige slordigheden, want er valt in deze fouten een duidelijke trend waar te nemen: de gletsjers smelten eerder dan aannemelijk, Ne­der­land ligt voor een groter deel onder de zeespiegel dan in werkelijkheid.’

Vorig weekend vond The Sunday Times nog een bewering die in die reeks past. Al tegen 2020 kan in sommige Afrikaanse landen de oogst van gewassen die van regen afhankelijk zijn met vijftig procent dalen, is te lezen in het Synthesis Report van het IPCC. Ook deze claim blijkt niet gebaseerd te zijn op door vakbroeders kritisch tegen het licht gehouden wetenschappelijke publicaties, maar op een rapport van een Canadese denktank voor duurzame ontwikkeling.

Gezag
Maarten Hajer, directeur van het Planbureau voor de Leef­omgeving, de club die de zeespiegelcijfers aanleverde die foutief in het IPCC-rapport terechtkwamen, ontkent dat er sprake is van een patroon. ‘Allerlei individuele incidentjes worden bij elkaar opgeteld. De fout over de gletsjers in de Hi­ma­la­ya betreft een voorspelling, het probleem rond de zeespiegel een beschrijving. Opeens ontstaat het beeld dat van het IPCC niets deugt.’

In zijn onlangs verschenen boek Au­tho­ri­tative Governance beschrijft Ha­jer het IPCC nog als een lichtend voorbeeld van hoe een organisatie in gemediatiseerde tijden gezaghebbend kan zijn. ‘Ik ben als een Alice in Won­de­rland door de spiegel van mijn eigen boek gestapt,’ zegt de Am­ster­dam­se hoogleraar bestuur en beleid nu. ‘Wat ik daar zeg over hoe het IPCC zijn gezag heeft opgebouwd vanaf het moment dat er nul overeenstemming was over het klimaat totdat het in 2007 de Nobelprijs kreeg, vind ik nog steeds opgaan. In een tweede druk zal ik schrijven dat vertrouwen te voet komt en te paard gaat.’

Met veel openheid is het afgekalfde gezag van de klimaatwetenschap weer te herstellen, hoopt Hajer. Zijn Plan­bu­reau gaat nu op verzoek van minister Cra­mer een deel van de rapporten van het IPCC doorvlooien op fouten. Maar leverde het PBL niet verschillende auteurs aan het klimaatpanel en is dit dus een gevalletje van de slager die zijn eigen vlees keurt, zoals de PVV zegt? Hajer vindt van niet. ‘Op het moment dat je iemand anders gaat vragen dat te doen, bijvoorbeeld forensisch accountants, loop je de kans dat ze niet goed begrijpen hoe de zaak in elkaar zit. Ik heb er veel meer vertrouwen in als je zorgt dat je openheid betracht en je verantwoording aflegt aan degenen die kritiekpunten hebben.’ Hoe ? ‘Wie denkt een fout gevonden te hebben, kan die straks bij ons op de website melden.’

Hajer erkent ruiterlijk dat het klimaatpanel met de eigen onzorgvuldigheid de kritiek over zichzelf heeft afgeroepen. Maar ook hij hint ernaar dat de storm van opwinding door andere krachten is aangewakkerd. ‘Er is een heel groot niet verteld verhaal over waarom dit op dit moment zo’n hype is.’ Ge­vraagd naar dat verhaal speelt Ha­jer de bal terug: ‘Een mooie onderzoeksopdracht voor de journalistiek.’ Het enige dat hij erover kan zeggen, is dat er sprake is van een verharding van het debat die niet geheel is te verklaren uit wetenschappelijke onenigheid. ‘Iedereen realiseert zich dat nu burgers en bedrijven steeds meer van het klimaatbeleid merken, er belangen op het spel komen te staan.’

Gemeenschappelijke grond
Juist over belangen zouden we eens moeten zwijgen, vindt Jo­zef Keulartz. ‘Er moet een einde komen aan de sfeer van verdachtmaking. De argumenten van de sceptici worden van tafel geveegd vanwege hun banden met de olie- en steenkoolindustrie en met conservatieve denktanks. Maar dit verwijt is een tweesnijdend zwaard omdat de sceptici op hun beurt kunnen wijzen op de economische en politieke belangen in het kamp van de “broeikasindustrie”. Denk maar aan de dubieuze rol van de voorzitter van het IPCC, tevens baas van The Energy and Re­sour­ces Institute.

Ga in op elkaars argumenten en niet op de vermeende belangen en verborgen intenties daarachter.’ Ook met het zwart-witdenken moeten we volgens de Nijmeegse hoogleraar afrekenen. ‘Je wordt telkens bij het ene of het andere kamp ingedeeld. In werkelijkheid is er sprake van een groot grijs tussengebied en niet van een haarscherpe grens die klimaatwetenschappers en sceptici van elkaar scheidt.’ Als iedereen zich aan dat mooie voornemen houdt, ontstaat er ruimte voor het zoeken naar gemeenschappelijke grond. Die is er genoeg, denkt Keulartz. ‘Ook veel sceptici zijn voorstander van de omschakeling van fossiele brandstoffen naar duurzame energiebronnen.’

In die laatste strategie kan Hajer zich helemaal vinden. ‘Er is iets wat iedereen wel begrijpt: dat je de consequenties van de manier waarop je leeft niet wilt deponeren bij je kinderen en kleinkinderen. We moeten het probleem op die manier reframen. Ik bedoel niet: ga voorbij aan kritiek op het IPCC. Ik neem die heel serieus en denk mee over de verbetering van die organisatie. Maar de zingevingsvraag is veel belangrijker. Ik denk dat veel sceptici, alarmisten en mensen in het midden het er uiteindelijk toch over eens zijn dat we klimaatverandering niet op zijn beloop moeten laten, maar moeten streven naar het verduurzamen van de samenleving.’