Hoogleraar Roos Vonk blijft volhouden dat de opzet van haar vleesonderzoek met Diederik Stapel deugt. Terecht?

‘Ik weet nog dat iemand in de oppositie zei: “Het lijkt wel alsof u met een toverstokje data heeft verzameld, zo mooi zijn de resultaten.’’’ Deze herinnering aan de promotie van haar als fraudeur ontmaskerde Tilburgse collega Diederik Stapel haalde de Nijmeegse hoogleraar sociale psychologie Roos Vonk vorige week in een radio-uitzending op. Niet echt een fijne geste naar iemand die ze haar vriend noemde, want zonder bewijs suggereerde ze dat Stapel er al in zijn dissertatie uit 1997 lustig op los verzon. Twee weken eerder pronkte Vonk nog met een door Stapel, zijn Tilburgse collega Marcel Zeelenberg en haarzelf gepresenteerd onderzoek. Op haar initiatief bracht de Radboud Universiteit een persbericht uit met als kop ‘Vleeseters zijn egoïstischer en minder sociaal’. Op de radio nam ze zonder reserve de resultaten voor haar rekening van onderzoek dat ‘wij’ hadden verricht. ‘De mensen die aan vlees dachten, werden hufteriger, minder sociaal,’ vertelde ze. En: ‘Van groenten word je aardiger.’ Een bewering die ze zelfs met de fictieve resultaten niet kon staven.

Toen de Universiteit Tilburg Stapel op non-actief had gesteld omdat hij had toegegeven bevindingen te hebben verzonnen, rees bij Vonk het vermoeden dat hij ook de gegevens van het door vele media opgepikte vleesonderzoek uit zijn dikke duim had gezogen. Op de radio vertelde ze dat ze het volste vertrouwen had gehad in haar mondiaal vermaarde collega, die ze had leren kennen als een toonbeeld van integriteit. En als hoogleraren onder elkaar ging je elkaars data niet controleren, legde ze uit. Voor een wetenschapper een merkwaardige taakopvatting. Toch had ze wel een beetje onraad geroken. Ze vond het vreemd dat Stapel de naam van de assistent die het onderzoek had uitgevoerd niet noemde en ze had haar twijfels over één resultaat. Ze stuurde er een mailtje over, kreeg een onbevredigend antwoord, en ging vrolijk verder. Want ze dacht: ‘als we er een artikel over gaan schrijven, ga ik die data zelf nog wel een keer analyseren, dan weet ik het. Maar nu was het alleen maar voor een persbericht.’ Opnieuw een wonderlijke redenering. Alsof een wetenschapper in een vakblad aan precisie is gebonden, maar in de media vrijelijk om het even wat mag roepen. Of ze zichzelf iets te verwijten had, vroeg de radio-interviewer. ‘Eh, nee, nee,’ antwoordde Vonk.

Daar is haar eigen universiteit minder zeker van. ‘Het behoort tot de wetenschappelijke mores dat er geen publiciteit wordt gezocht over artikelen die niet peer reviewed zijn,’ laat een woordvoerder weten.

Intussen is Vonk ook een stuk nederiger geworden. ‘Achteraf moet ik zeggen dat ik te snel ben geweest in het aanbieden van dat persbericht aan de afdeling communicatie,’ bekent ze aan de telefoon. Van de regel dat je de media niet mag benaderen met onderzoek dat niet kritisch is getoetst, was ze zich niet bewust. ‘Ik heb nog nooit eerder een persbericht over onderzoek uitgestuurd. Bij eerder onderzoek kwam de pers al op me af voor het zover was,’ legt ze uit.
De Radboud Universiteit zet nu de Commissie Wetenschappelijke Integriteit aan het werk om uit te zoeken of Vonk haar boekje te buiten is gegaan. Om aan die conclusie te ontsnappen, zal de Commissie heel wat kunst- en vliegwerk nodig hebben. De gefingeerde uitkomsten van het onderzoek pasten uitstekend in Vonks straatje. Precies een jaar geleden had ze al in een vlammend opiniestuk betoogt dat vleeseters ‘asociale lomperiken’ zijn die hun ogen sluiten voor het leed dat ze dieren aandoen en de schade die ze de derde wereld, het milieu en het klimaat toebrengen. Nu kon ze niet wachten met het naar buiten brengen van het empirische bewijs van haar grote gelijk. Alle kritiek wees ze in twee vervolgtweets hooghartig van de hand. ‘Altijd als de resultaten van een onderzoek mensen niet bevallen, gaan ze heel kritisch vragen over methode, analyse, steekproef, opzet./ Wat betreft ons vleesonderz is dit alles dik in orde. We hebben voor elke conclusie 3 experimenten, gedaan door 3 ervaren onderzoekers.’

Niet erg waar. Want al was het onderzoek misschien bedacht door drie hoogleraren, ‘gedaan’ was het voor zover Vonk wist door één assistent, en in werkelijkheid dus door helemaal niemand. En niet alleen de resultaten bleken niet te deugen, ook aan de opzet rammelde het een en ander.
Een van de mensen die het al voordat Stapel werd ontmaskerd waagde kritische vragen te stellen, was wiskundige en internetpublicist Jan van Rongen. Hij vroeg de drie sociaal psychologen naar het achterliggende materiaal bij het persbericht en kreeg enkele A4’tjes over de opzet en resultaten van het onderzoek opgestuurd. Het flodderige document geeft een treurig beeld van een weinig doordacht onderzoek waarvan de conclusies nog nauwelijks zijn uitgewerkt en beargumenteerd. Zo zouden de onderzoekers in het experiment een verschil in onzekerheid creëren door de ene groep proefpersonen een krantenartikel over de economische crisis te laten lezen en de andere groep een neutraal verhaal over hoe waterdruppels ontstaan. Na lezing van de verhalen mochten ze kiezen uit drie menu’s: biefstuk met aardappelen, bospeen, erwten en champignons, krieltjes in kruidenroomsaus met courgette-omelet en sesamvis met spruitjes en krieltjes. De mensen die het crisisverhaal kregen te verstouwen, bleken volgens de hoogstwaarschijnlijk verzonnen uitkomsten vaker onzeker en ze kozen frequenter voor het biefstukmenu. Volgens het persbericht blijkt uit het experiment dat mensen voor vlees kiezen ter bestrijding van hun onzekerheid. ‘Dit wijst erop dat mensen niet in de eerste plaats vlees eten omdat ze het lekker of gezond vinden,’ vond Vonk. ‘Net als de Hummer geeft vlees een oppepper aan je status en je ego,’ speculeerde ze. Maar op basis van dit experiment zijn andere oorzakelijke verbanden even waarschijnlijk. ‘Waarom neemt men niet aan dat van het denken aan waterdruppels de trek in vlees afneemt?’ vroeg Van Rongen zich af. ‘Is dat raar? Maar de aanname dat iemand van stress meer trek in vlees krijgt is toch ook raar?’ Bovendien kun je met even veel recht beweren dat de doperwten en bospeen op het bord met biefstuk de keuze van de onzekere mensen hadden ingegeven. Of dat onzekere mensen een afkeer van krieltjes hebben.

Pikant was dat Van Rongen constateerde dat in de tabellen met resultaten percentages stonden die bij het genoemde aantal proefpersonen niet konden kloppen. Hij vroeg het trio hoogleraren om uitleg, maar pas nadat Stapel was ontmaskerd, verwaardigde Vonk zich te reageren. ‘Zijn mail zat tussen een berg van honderd hatemails en boze reacties,’ verklaart ze. ‘Hij begon met de vraag of je wel causaliteit kunt aantonen. Mijn eerste reactie was: hij snapt er helemaal niets van. We hadden een experimentele methode gebruikt juist omdat je daarmee een causaal verband kunt aantonen. Tussen al die andere mails heb ik de rest toen niet meer goed gelezen.’
Publiekelijk heeft de Nijmeegse psychologe intussen haar ‘welgemeende excuses’ aangeboden aan iedereen van wie ze de kritiek ter zijde heeft geschoven. In de mailwisseling met Van Rongen betoonde ze zich minder deemoedig. ‘Ik vond dat veel van je conclusies getuigden van onvoldoende kennis,’ legde ze hem uit. Toen Van Rongen zich niet kon bedwingen te vertellen ‘een cum laude in statistiek te hebben’, sneerde ze: ‘Als je er zo goed bent (sic) ga je toch lekker voortaan zelf onderzoek doen?’

Ze had zo rolmodel kunnen zijn voor de betweters uit haar dit voorjaar verschenen boek Menselijke gebreken voor gevorderden. Zo iemand ben je, schrijft ze, ‘als je zo narcistisch bent dat je iedereen die het niet met je eens is als minderwaardig beschouwt’ of ‘zo dogmatisch dat je je meningen met grote stelligheid handhaaft en informatie die een ander licht op de zaak werpt, afdoet als niet ter zake’.