Oud-collega’s en promovendi van Diederik Stapel proberen alle schuld op de meesterfraudeur af te schuiven. Hij wist hen zo geraffineerd om de tuin te leiden dat zij louter slachtoffers, zeker geen collaborateurs zijn. Maar zij wassen hun handen te makkelijk in onschuld. Want wie zich in de geschiedenis verdiept, ziet dat er al jaren geleden twijfels over Stapels werkwijze en integriteit opdoken die telkens de kop in zijn gedrukt. Ook vroegen promovendi zich af hoe het toch kon dat hun begeleider hun in een mum van tijd perfecte data leverde. In het café grapten ze over de toverkunsten van hun leermeester. Maar doorvragen deden ze liever niet. Ze waren maar al te blij dat ze mochten meeliften op zijn succes.

De commissie die de fraudezaak onderzoekt, meent dat de jonge onderzoekers die bij Stapel zijn gepromoveerd ‘geen enkel verwijt treft’ en adviseert om hen in het bezit te stellen van een officiële verklaring dat ze de graad van doctor terecht hebben gekregen. Raar, vindt Eric-Jan Wagenmakers, universitair hoofddocent methodologie van de psychologie in Amsterdam. ‘Stel dat ik een atleet ben en mijn trainer dient me buiten mijn medeweten doping toe. Ik kwalificeer me voor de Olympische Spelen en vervolgens word ik gepakt. Dan word ik echt wel gediskwalificeerd. Hoewel ik er geen schuld aan heb, is de prestatie niet eerlijk geweest. Als ik een proefschrift publiceer met gegevens die niet kloppen, hoeveel is die proeve van bekwaamheid nog waard?’

Stapel publiceerde niet alleen met zijn promovendi, maar ook met talloze onderzoekers van naam en faam in binnen- en buitenland. Wonderlijk genoeg drongen zij evenmin aan op het zien van de ruwe data. Als ze dat wel deden, legden ze zich snel neer bij een van zijn smoesjes. Ook zagen ze niet dat Stapels resultaten wel erg fantastisch waren. ‘De effecten zijn abnormaal groot voor dit soort studies. Dat is in de literatuur nog nooit vertoond,’ zegt methodoloog Jelte Wicherts over een artikel van Stapel. Hij vindt dat het co-auteurs en reviewers van zijn artikelen had moet opvallen dat zijn resultaten vaak ‘te goed’ waren.

Iemand die dat wel zag, was de Tilburgse hoogleraar Ad Vingerhoets, die samen met Stapel onderzoek deed naar het effect van een ander zien huilen. Toen hij vorig jaar de resultaten ontving van zijn collega geloofde hij zijn ogen niet. ‘Onze verwachtingen kwamen precies uit. Het was te mooi om waar te zijn. Ik dacht: Jezus, hoe kan dat?’ Vingerhoets vertrouwde het zaakje niet en nam een grote stap: hij trok aan de bel bij een emeritus hoogleraar. Die adviseerde hem de zaak te laten rusten. Zo geschiedde.

Enkele jaren geleden zei Diederik Stapel in een interview: ‘De sociale psychologie heeft overtuigend aangetoond dat het vaak niet de persoonlijkheid van de betrokkene is die de doorslag geeft, maar de omstandigheden waarin hij of zij verkeert.’ Het is misschien wel het diepste inzicht uit zijn gefnuikte loopbaan. De affaire Stapel kon alleen potsierlijke proporties aannemen doordat vele vakgenoten gretig op zijn succes meeliftten, elke kritische distantie lieten varen en hun neus dichtknepen als ze stront roken.

Lees het volledige artikel ‘Meeliften met de meesterbedrieger’ in het winternummer van Vrij Nederland.