Er komt alleen een nieuwe kerncentrale als er brede steun voor is bij bevolking en politiek. Is die er nog wel na Japan?

Het is alsof de duivel ermee speelt. Twee weken voordat de Tweede Kamer zou debatteren over de bouw van nieuwe kerncentrales in Nederland voltrekt zich een zeer ernstige kernramp in Japan. Vijfentwintig jaar geleden liep het precies zo. Op 26 april 1986 ontplofte de kerncentrale in Tsjernobyl. Met de nucleaire gifwolk in aantocht kreeg de angst Europa in de greep. Het eten van spinazie werd verboden, de koeien moesten op stal, de Nederlandse bevolking kocht op grote schaal jodiumpillen in. In de jaren ervoor was er een brede maatschappelijke discussie over kernenergie geweest. De conclusie was: geen nieuwe kerncentrales. Toch zette de regering-Lubbers met VVD’er Gijs van Aar­denne voorop de plannen door. Een week na de grootste kernramp uit de geschiedenis zou de Kamer debatteren over de locaties van de nieuwe centrales. De CDA/VVD-regering die er ook toen zat, koos onder druk van de publieke opinie eieren voor haar geld. De plannen werden in de ijskast gezet. Zal het deze keer ook weer zo gaan?

Peer de Rijk van Tegenstroom, een antikernenergie-activist van het eerste uur, kan niet anders dan constateren dat de Ne­der­land­se bevolking in deze eerste dagen na de ramp in Japan nog niet warmloopt voor protesten tegen de plannen van de regering. ‘Er bellen wel mensen die zeggen: moeten we niet weer wat doen? Maar dat zijn individuen.’ Het lukte hem niet grote organisaties als Greenpeace en Milieudefensie warm te maken voor de protestactie in Middelburg die deze woensdag plaatsvond. Te vroeg, vond Greenpeace. We zijn al zo lang niet meer actief bezig met kernenergie, vond Milieudefensie. Voor­standers van kernenergie beschuldigden De Rijk op het internet onmiddellijk van ‘lijkenpikkerij’.

Hoe anders was dat in de jaren tachtig. De vrolijk gele sticker met ‘kernenergie, nee bedankt’ zat op menige rugzak en kettingkast geplakt. Vrij­wel elke stad had een basisgroep tegen kernenergie. Met de regelmaat van de klok waren er demonstraties tegen Dodewaard en Borssele. Maar die tijden lijken ver achter ons te liggen. De acceptatie van kernenergie is sinds de jaren negentig langzaam maar zeker gegroeid. Door het opraken van de fossiele brandstoffen en de klimaatdiscussie heeft kernenergie steeds meer het imago van een redelijk alternatief. De uitstoot van broeikasgassen is gering en het gaat toch al zo lang goed?

Het huidige kabinet, dat energiemaatschappijen de mogelijkheid wil geven nieuwe centrales te bouwen, doet luchtig over dat andere hardnekkige probleem: het afval. Wat doen we daarmee? Wegstoppen in zoutkoepels of kleilagen? Opge­ruimd staat netjes, vindt minister Verhagen. Dat geen provincie het afval wil hebben en er nog nergens in de wereld ervaring is opgedaan met veilige vormen van eindopslag, vergeet hij voor het gemak.

Na het drama in Fukushima hebben politici overal ter wereld opgeroepen tot herbezinning. Bondskanselier Merkel besloot na crisisberaad de beslissing over het verlengde openhouden van oude centrales drie maanden uit te stellen. De eurocommissaris van energie Günther Oettinger zei dat Euro­pa een toekomst zonder kernenergie moet overwegen. Ook in de VS gaan stemmen op om een rem te zetten op de bouw van nieuwe centrales. Vooraanstaande senatoren als Joe Lieberman riepen daartoe op. Maar hier in Nederland houdt de centrum-rechtse regering, gesteund door de PVV, vooralsnog halsstarrig vast aan haar standpunt dat kernenergie veilig en noodzakelijk is. Mi­nis­ter Maxime Verhagen van Eco­no­mi­sche Zaken vond Japan geen reden voor een koerswijziging. Wel liet hij weten dat de ervaringen in Fukushima worden meegewogen in de vergunningseisen voor de bouw van de nieuwe centrales. Want die bouw komt steeds dichterbij.

Er zijn twee energiebedrijven in de race: Delta en ERH. Verhagen vindt dat de bouw in 2015 moet kunnen starten. Half februari schreef hij een eerste brief over voorwaarden die hij eraan stelt. Na de dramatische ontwikkelingen in Japan is het opmerkelijke leesstof. Verhagen schrijft dat de kans op een kernsmeltongeval lager moet zijn dan ‘eens in de miljoen jaar’. En een ‘ongeval zonder kernsmelt’ zal ‘zeker geen preventieve maatregelen zoals evacuatie of schuilen tot gevolg hebben’. Het zijn onrealistische eisen, zo blijkt in Japan. Nog voordat duidelijk was of er een meltdown was, hebben tweehonderdduizend mensen huis en haard moeten verlaten.

Als een bezweringsformule roepen de voorstanders van kernenergie dat wat er in Japan gebeurt, hier onmogelijk is. Maar is dat wel zo? Hoe goed zijn de noodaggregaten in Borssele beschermd? ‘De meest essentiële noodinjectiesystemen zitten in bunkers met eigen dieselgenerators en eigen watervoorraden,’ laat Moni­que Linger-De Bruijn, voorlichter van energiemaatschappij EPZ weten. ‘Deze bunkers zijn tegen aardbevingen, vliegtuigongevallen en extreme overstromingen (7,30 meter) beschermd.’ Dat klinkt veilig. Bij de watersnoodramp van 1953 kwam het water niet hoger dan viereneenhalve meter. Maar de werkelijkheid kan, blijkt ook in Japan, de naarste scenario’s overtreffen.
Dat is precies waar kernfysicus Gil­bert Eggermont, de Belgische expert op het gebied van nucleaire veiligheid en hoogleraar aan de Vrije Uni­ver­si­teit Brussel, voor waarschuwt. ‘Een vulkaanuitbarsting op IJsland kan een grote tsunami veroorzaken. De Noordzee is een grote trechter. De centrales in Doel en Borssele liggen beide in een zeer kwetsbaar gebied. Ook wij moeten tsunami’s veel ernstiger nemen.’

Een tsunami zonder een aardbeving kan immers ook fatale gevolgen hebben, als het water net als in Japan alle noodstroomvoorzieningen weet uit te schakelen en de splijtstaven niet langer gekoeld worden. Bovendien twijfelt Eggermont of het voldoende is dat Verhagen de kans op een kernsmelt op minder dan eens in een miljoen jaar zet. ‘We moeten opnieuw de discussie voeren of dat een acceptabel risico is in een zeer dichtbevolkt gebied dat ook economisch van groot gewicht is.’ Zowel Borssele als Doel ligt aan de Scheldemond, met de havens van Antwerpen en Rotterdam in de nabijheid. ‘Een cruciale draaischijf in Europa,’ zegt Eggermont. ‘Als net als nu in Japan al het transport plat komt te liggen, is dat zeer ernstig.’

Als de plannen doorgaan, is er grote kans dat de nieuwe centrale in Bors­se­le er een van het type EPR (Euro­pean Pressurized Reactor) wordt. Peter Couwenberg, de woordvoerder van Delta, de grootste kanshebber op de bouw, bevestigt dat. ‘We hebben nog geen keuze gemaakt voor een leverancier. Maar het zal wel een EPR-reactor worden.’ Pi­kant, want in Frankrijk, Engeland en de VS hebben de nucleaire veiligheidsautoriteiten de Franse bouwer Areva de opdracht gegeven het ontwerp te verbeteren. In het huidige ontwerp staat volgens onder meer de Nuclear Regulatory Commission uit de VS het veiligheidssysteem niet voldoende los van de systemen waarop de centrale draait onder gewone omstandigheden.

Er zijn niet alleen technische obstakels. Energiemaat­schap­pij Delta wil alleen aan de bouw van de centrale beginnen als Neder­land dat echt wil. ‘Voor dit project moet je voldoende draagvlak hebben bij de bevolking, maar ook bij de provinciale en landelijke politiek,’ zegt de woordvoerder. ‘Zesenzeventig zetels in de Kamer is één meer dan de helft. Maar zo denken wij niet. Wij vinden dat het breder gedragen moet worden.’ Is daar wel kans op? Veel verder dan nog twee zetels van de SGP komen we toch niet? ‘Ik denk dat de politieke steun breder is,’ houdt de woordvoerder vol. Welke partijen dan? De PvdA? ‘Dat moet u ze zelf maar vragen.’

Sociaal-democraat Diederik Sam­som begrijpt wel waarom Delta een stevig politiek draagvlak wenst. ‘Zo’n centrale kost miljarden. Bij Delta, maar vooral ook bij de banken en bij een centralebouwer als Areva willen ze stabiliteit. Zij kijken met argusogen naar de politieke situatie in Nederland. Voor hetzelfde geld is die rare pruik na de volgende verkiezingen weer weg. Ze willen zeker weten dat ze halverwege de rit niet opeens met een andere regering worden geconfronteerd die de spelregels wijzigt.’

Samsom laat zonder omhaal weten dat Delta noch Verhagen op hem kunnen rekenen. Hij is niet principieel tegen kernenergie (‘Japan kan niet zonder’) maar vindt dat Neder­land de transitie naar meer duurzame vormen van energie heel goed met onze gasvoorraad kan maken. Kern­energie noemt hij ‘duur en onhandig’. Samsom: ‘Ik zie dat echt niet meer gebeuren. Wij zetten een paar gasgestookte centrales neer, en daarmee redden we het voorlopig wel. Verder moet Nederland zich storten op offshore windenergie. Daar zit echt potentie in.’

Ook bij de andere oppositiepartijen is het enthousiasme voor kernenergie gering, hoe graag ze het bij Delta ook anders willen. D66-leider Alexander Pechtold zei bij de aftrap van de provinciale verkiezingen in Zeeland dat de provincie ‘niet moet inzetten op meer kernenergie’. De ChristenUnie wil evenmin nieuwe kerncentrales ‘zolang er geen betrouwbare oplossing is gevonden voor de problemen van veiligheid en afval’. De SP vindt een tweede centrale ‘een kortzichtige investering’. GroenLinkser en oud-directeur van Greenpeace Liesbeth van Tongeren twitterde afgelopen weekend: ‘Klein risico maar enorme gevolgen, veel groter en langer dan bij dijkdoorbraak.’ Schande, vonden ze bij de VVD. GroenLinks bedreef volgens Kamerlid René Leegte energiepolitiek ‘over de rug van een natuurramp’. Maar Van Tongeren vindt dat op haar beurt kortzichtig. ‘Iedereen in de hele wereld zal zeggen: we gaan het veiligheidsverhaal nu opnieuw bekijken. Ook in de VS gaat alles on hold. Laten we nu in Nederland eerst ook afwachten wat er precies in Japan is gebeurd en wat je ervan kan leren, voordat we blind doorgaan.’