‘Er gaat iets verwarrends uit van al die sterfgevallen in de wereld van de geest waarvan wij de afgelopen halve eeuw op de hoogte werden gebracht: terwijl je de rouwkaart juist uit zijn couvert haalt, zie je door het raam de betreurde juist springlevend voorbij komen. God was nog niet dood, of daar hadden we de moslims, de wedergeboren christenen, de biddende wereldleiders, de populairste paus ooit en nog wat van die eigenaardigheden. Juist nadat de Geschiedenis was heengegaan, viel de Muur in Berlijn, zeeg het communisme ineen en begonnen de historische gebeurtenissen elkaar in noodtempo op te volgen.

Geen poëzie meer mogelijk na Auschwitz, zoals Adorno heeft verklaard? Nooit is er meer poëzie geschreven dan de afgelopen zestig jaar. De ideologieën zijn doodverklaard op gezag van een fantastisch pretentieuze ideologie die nog minder tegenspraak duldt dan de eerdere, namelijk die van het neoliberalisme en het marktdenken.

Zo kun je nog wel even doorgaan: al het drastische relativisme ziet er van enige afstand uit als een hond die in zijn eigen staart bijt. Dat is ook telkens mijn grootste bezwaar tegen het rigide relativisme geweest: het is nooit écht zo, het is altijd een beetje koket – voor cultuurrelativisme heb je een Gold Card, goede contacten en een pittige positie nodig. In Soedan, waar ik nu even verblijf, is niemand cultuur-relativist.

Wat we wel kunnen – al kunnen we het schijnbaar niet zo goed meer – is ons verstand blijven gebruiken, kritisch blijven.

Zo heeft “het” grote verhaal een deuk opgelopen; laten we dan niet alle grote verhalen vervangen door één bizar slecht verhaal. “De” poëzie is schade berokkend, doordat het negentiende-eeuwse optimisme niet zo gezellig is als het claimde. Maar de vooruitgang tiert welig, optimist of pessimist. Let dus op de ?poëzie, zij bezingt de puist op ons voorhoofd. God is dood, maar wij zijn als de dood voor de gevolgen van Fitna en aanbidden Christopher Hitchens, auteur van God is niet groot. Rond Richard Dawkins is een piëtistische devotie ontstaan, Ayaan Hirsi Ali werd een zwarte madonna. Het is nodig ons verstand te blijven gebruiken en kritisch, zeer kritisch commentaar te blijven geven.

Kan dat zonder Groot Verhaal? Maar dat is het Grote Verhaal van de Westerse Beschaving!

Sinds ik in Rome woon, schrijf ik curieus genoeg meer over Nederland. De verbondenheid wordt sterker, juist door de afstand. De verruiming van het perspectief is zeker een verbetering: vanuit de coulissen krijg je een ander zicht op je eigen land.

Dat is zeker het geval bij de grote politieke vragen, die eigenlijk in alle klassieke landen van de Europese Unie hetzelfde zijn, alleen de reactie erop is anders. Met de immigratieproblematiek zie je in Nederland een veel heftiger reactie op een andere godsdienst dan in Italië. Dat komt: alle Italianen zijn katholiek. Een gelovige moslim vinden ze dan ook niet raar, zoals Nederlanders. Die denken dat godsdienst iets is waar we vanaf zijn, en reageren daar heel krampachtig op.’