Vrij Nederland

Toen er in België vorige week een smogalarm gold, was de Nederlandse lucht even smerig. Waarom waarschuwen wij niet?

Heel het Belgische volk werd begin vorige week vanwege het smogalarm aangeraden even niet te gaan joggen. Nationale brekebeen prins Filip scheurde dan wel met honderdveertig over de snelweg, er gold een maximumsnelheid van negentig. Het kaartje van het bureau dat in België de luchtkwaliteit meet, sloeg vuurrood uit. De concentratie fijnstof in de lucht was veel te hoog.

De oorzaak: bij langdurige vorst blijven de roetdeeltjes die auto's uitstoten langer hangen in de koude luchtlaag boven de aarde. Maar bij ons kleurden de instanties Nederland in met een zachtgele kleur. Wonderlijk, want de Nederlandse lucht was vorige week net zo vies. Hoe kan het dat bij ons de alarmbellen veel later rinkelen?

Het antwoord is eenvoudig: de Nederlandse norm is bijna drie keer zo slap. De Belgen vinden het bij een concentratie van zeventig microgram fijnstof per kubieke meter hoog tijd om maatregelen te treffen, wij pas bij tweehonderd. Wonen er voorbij Hazeldonk en Sint Geertruid soms gezondheidsfreaks of denkt de Nederlandse overheid wel erg laconiek over vieze lucht?

'Fijnstof is een vervelende, vervuilende substantie,' zegt Birgit Loos van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Jaarlijks sterven er volgens berekeningen van haar instituut enkele duizenden mensen voortijdig door blootstelling aan de kleine deeltjes. 'Iedere concentratie fijnstof heeft effecten, maar je kunt geen precieze waarde vaststellen waarboven het ineens gevaarlijk wordt,' relativeert Loos. 'Mensen met astma krijgen op onze website en op een speciale teletekstpagina een waarschuwing als de concentratie fijnstof tot boven de vijftig microgram oploopt. Voor het brede publiek is dat minder zichtbaar.'

Pas bij concentraties boven de tweehonderd gaat de overheid zich inspannen om de hele bevolking op de hoogte te stellen dat voorzichtigheid is geboden. Daarmee is de Nederlandse norm een papieren lam. 'Tweehonderd microgram komt bijna nooit voor,' erkent Loos. 'Soms met Oud en Nieuw, maar dit jaar zelfs toen niet, want het waaide te hard.'

Loos bestrijdt dat de Nederlandse drempel vanuit veiligheidsoogpunt te hoog ligt. Maar ze kan zich wel voorstellen dat het verwarrend is dat verschillende landen de lat op uiteenlopende hoogten leggen. De Europese Unie heeft geen richtlijn uitgevaardigd wanneer het tijd is voor een smogalarm. Wel heeft de EU vastgelegd dat de concentratie fijnstof hoogstens vijfendertig dagen per jaar boven vijftig microgram per kubieke meter mag liggen. Vorige week maandag werd bij tal van Nederlandse meetstations het dubbele van die Europese grenswaarde gehaald. We zijn pas anderhalve maand onderweg in 2010, maar toch is de EU-norm bij al meer dan de helft van de stations op tien of meer dagen overschreden.

Halve liter bier
Om een tik op de vingers van Europa te voorkomen, vroeg het kabinet uitstel van de Europese norm tot 2011 aan. Ook bepleitte het succesvol dat ons land aftrek kon krijgen voor het zeezout in de lucht. Want dat fijne stof zit van nature al in onze lucht en het zou niet eerlijk zijn als we daar op zouden worden afgerekend. Die redenering ontzenuwde hoogleraar milieuwetenschappen Bert Brunekreef eerder in Vrij Nederland door het te vergelijken met de alcoholwetgeving. 'Met een halve liter bier mag je nog net achter het stuur. Dat bier bestaat voor vijfennegentig procent uit water en dat beïnvloedt de rijvaardigheid niet. We trekken dat er dus van af en we staan toe dat je met een halve liter pure alcohol achter het stuur zit. Al is de vergelijking overdreven, in feite is dit wat er is gebeurd.'

En dat terwijl de Europese richtlijnen sowieso al te slap zijn volgens Brunekreef. Vooral als het om het ultrafijne stof gaat. Die deeltjes kunnen diep in de longen doordringen en ook schade aan het hart- en vaatstelsel toebrengen. De Europese drempelwaarde voor deeltjes kleiner dan tweeënhalf microgram ligt tweeëneenhalf keer hoger dan de Wereldgezondheidsraad op basis van de jongste wetenschappelijke inzichten adviseerde.

Pieken indammen
De snelheidsmaatregelen die België bij smogalarm invoert, hebben naar het inzicht van de Utrechtse luchtkwaliteitsexpert niet zo gek veel zin. 'Hoge concentraties worden in de dagen daarvoor opgebouwd. Door dergelijke maatregelen op het moment zelf kun je de pieken hoogstens tien, vijftien procent indammen.' Maar mensen nadrukkelijker waarschuwen vindt hij 'verstandig'. 'Dat zou je wel bij een lagere drempel kunnen en moeten doen.'

Ook Luc Soete, een Belgische hoogleraar in Maastricht, vindt het onbegrijpelijk dat Nederland met de Europese normen probeert te marchanderen. 'Men volgt de lijn dat er te veel zeezout in de lucht zit, waardoor Nederland zich niet aan de normen hoeft te houden. Maar het is evident dat aan de oostkant van Nederland de zeeligging niets met de verontreiniging van doen heeft.' Aan de luchtkwaliteit verandert echt niets bij het oversteken van de grens vijftien kilometer voorbij Maastricht, zegt Soete. Naar zijn inzicht is het daarom wonderlijk dat de Belgen wel worden voorgelicht, maar de Nederlanders niet. 'En zo gingen ook mijn joggingvrienden en wellicht vele studenten en amateursporters met het hoogste niveau van fijnstof in de Maastrichtse lucht lekker trainen voor hun volgende marathon,' schreef Soete verontwaardigd op zijn blog bij een vorig smogalarm in België. Afgelopen week gold precies hetzelfde, zegt hij nu. 'Bij het weerpraatje in het journaal zou ook de Nederlandse burger een waarschuwing moeten krijgen.'