Vrij Nederland

Rampencampagne

Door Thijs Broer

Minister Ter Horst probeert de 'zelfredzaamheid' van de burger versterken met een onzinnig noodpakket. De overheid kan beter bij zichzelf te rade gaan. Heeft u al een noodpakket in huis, compleet met zaklamp, radio, lucifers, verbanddoos, reddingsdeken, ‘combitool’, S.O.S-vlag, waxinelichtjes, desinfecterende hand-gel en fluitje?

Waarschijnlijk niet. Dan heeft u, net als het overgrote merendeel van de Nederlanders, geen gehoor gegeven aan de campagne ‘Denk vooruit’ waarmee dit kabinet al geruime tijd de ‘zelfredzaamheid’ van burgers bij rampen probeert te versterken.

Ruim een jaar geleden overhandigde minister van Binnenlandse Zaken Guusje ter Horst de eerste exemplaren van het noodpakket, verpakt in waterdichte tonnetjes, aan ambtenaren op haar ministerie. Het was de bedoeling dat er binnen een paar maanden minstens tweehonderdduizend door de overheid goedgekeurde exemplaren in het hele land zouden zijn verkocht.

In augustus 2009 waren het er niet meer dan 25.000.

Conclusie: de burger zit niet op het tonnetje van Guusje te wachten. Vreemd is dat niet. Je betaalt bij de commerciële 'aanbieders' al snel 55 euro voor een hip vormgegeven noodpakket, met spulletjes waarvan de belangrijkste in veel huishoudens tóch al aanwezig zijn. Bovendien weten de meeste Nederlanders heel goed dat rampen bijna altijd elders plaatsvinden. En áls er een kruitfabriek ontploft of een vliegtuig neerstort vlak bij je huis, wat heb je dan aan een fluitje?

In de officiële evaluatie wordt vastgesteld dat de campagne weliswaar bij veel mensen bekend is, maar helaas ‘weinig effect’ sorteert. Niettemin gaat de minister ermee door, met als voornaamste argument het ongrijpbare begrip ‘bewustwording’. Sinds enige weken zijn de spotjes weer op radio en televisie. Kosten: ruim een miljoen euro.

‘Pure symboolpolitiek,’ zegt SP-Kamerlid Ronald van Raak. ‘Waarom zou iedere burger vijfenvijftig euro voor zo’n noodpakket moeten betalen, met als enige doel het versterken van het daadkrachtige imago van deze minister? Ter voorbereiding op rampen kan je maar één ding doen: oefenen. Op het ministerie weten ze dat ook. Maar kennelijk zijn de communicatietypes daar de baas, en niet de mensen die verstand hebben van veiligheid.’

Dat de campagne rond het noodpakket een flop is, is tot daaraan toe. Een belangrijker vraag is: waarom zou de overheid überhaupt de zelfredzaamheid van de burger moeten stimuleren? Kenmerkend voor zelfredzaamheid is toch juist dat de overheid zich er niet mee bemoeit?

‘Klopt’, zegt Ira Helsloot, hoogleraar crisisbeheersing en fysieke veiligheid aan de Vrije Universiteit. ‘Op zichzelf is het mooi dat het kabinet eindelijk aandacht besteedt aan zelfredzaamheid. Maar het probleem is niet de houding van de burger, het probleem is de houding van de overheid.’ De afgelopen decennia is krampachtig vastgehouden aan de mythe dat de overheid alles kan en moet oplossen, legt hij uit. ‘Ook in noodsituaties. Na de vuurwerkramp in Enschede en de cafébrand in Volendam was de reflex ook: aanscherping van de regels en procedures, om ieder risico uit te sluiten. Maar de overheid kán geen volstrekte veiligheid bieden. Daarom is het goed dat nu eindelijk wordt toegegeven dat de burger bij rampen op zichzelf aangewezen is.’

Het punt is alleen dat je de gemiddelde Nederlander daar helemaal niet van hoeft te overtuigen, vindt Helsloot. ‘Bij iedere ramp blijkt het weer: negentig procent van de mensen is heel goed in staat zichzelf te helpen, en heel veel mensen zijn ook nog eens bereid ánderen te hulp te komen. De overheid is daar alleen totaal niet op ingesteld.’

Bij de hulpdiensten, zoals brandweer en politie, heersen nog steeds drie mythes: dat burgers bij rampen in paniek raken, passief op hulp gaan zitten wachten of aan het plunderen slaan. ‘Dat is allemaal onzin. Je zou het misschien niet zeggen, maar noodsituaties halen juist het beste in mensen naar boven. Dat blijkt uit ieder onderzoek.’

Volgens Helsloot zou de overheid in crisissituaties veel meer gebruik kunnen en moeten maken van hulpvaardige burgers. ‘Hulpdiensten hebben de neiging gewone burgers die willen helpen zo snel mogelijk weg te sturen, om verschillende redenen. Ze denken dat burgers alleen maar in de weg lopen, of ze zijn bang dat ze zelf de regels overtreden als ze gewone burgers laten helpen, omdat dat niet in de procedures en de draaiboeken voorkomt.’

Er is maar één remedie om die koudwatervrees te overwinnen, vindt de hoogleraar: hulpdiensten moeten veel meer gaan trainen met de inzet van burgers. ‘Dat kan op allerlei manieren. Stel je voor dat er een wijk moet worden ontruimd vanwege een gifwolk. De overheid krijgt dat juist in een rampsituatie nóóit op eigen kracht voor elkaar. De politie is op zo’n moment al volledig overbelast. Het kan ook anders. Als de politie aan het begin van iedere huizenrij aanbelt en de mensen vraagt of ze hun buren willen doorgeven dat ze hun huis moeten verlaten, en of ze zo nodig de buren daarmee willen helpen, gaat het als een lopend vuurtje door de straat.’ Op die manier kan je nog heel veel slimme methoden bedenken om rampen het hoofd te bieden, meent Helsloot. ‘De bottom line is: de overheid moet leren de burger te vertrouwen.’