Nederlandse vrouwen kiezen voor een bestaan dat zich hoofdzakelijk afspeelt achter de voordeur. Waarom hoeven vrouwen hier alleen te werken als ze dat ‘leuk’ vinden?

Het persbericht verscheen een paar weken geleden in mijn mailbox. 'Vermoeide heldinnen; een groeiende groep', stond erboven. Het was de aankondiging van een boek door Nicolien Bot, 'zelfstandig trainster en coach'.

Vrouwen lopen volgens haar op hun tandvlees sinds ze zo nodig buitenshuis moeten werken. Een verklaring heeft ze ook. We hebben namelijk te maken met 'een tijdgeest waarin vooral de mannelijke waarden als daadkracht, resultaatgerichtheid en rationele analyse omarmd worden'. Vrouwelijke waarden daarentegen als 'draagkracht, gemeenschappelijkheid en creatieve expressie' zijn ondergeschikt geraakt. 'Bovendien zijn vrouwen zich (te veel) met deze mannelijke waarden gaan identificeren.' Uiteraard biedt de zelfstandig trainster uitkomst: wij moeten onze 'vrouwelijke kwaliteiten' herwaarderen en onze 'natuurlijke wijsheid' weer gebruiken als 'betrouwbare maat'.

Jammer genoeg lag mijn eigen boek Verwende prinsesjes. Portret van de Nederlandse vrouw op dat moment al bij de drukker. Anders had ik het voorbeeld met groot genoegen toegevoegd aan een lange lijst. De boodschap van Bot vormde de zoveelste fraaie illustratie bij een van de fenomenen die ik daarin beschrijf.

Want wie in kaart wil brengen hoe Nederlandse vrouwen heden ten dage tegen zichzelf aankijken, stuit op enkele hardnekkige idées reçues. Zo menen ze dat zij 'van nature' beduidend verfijnder, gevoeliger en intuïtiever zijn dan hun mannelijke tegenvoeters. Daarom, is de gedachte, hebben ze zo'n moeite zich te handhaven in de 'masculiene' samenleving. Tegelijkertijd zijn ze er diep van overtuigd dat ware emancipatie 'keuzevrijheid' betekent. Als zij toevallig verkiezen niet of nauwelijks buitenshuis te werken, dan dienen wij dat te respecteren.

Tezamen levert dat een arbeidsmoraal op die bij mijn weten even Nederlands is als pakweg de benoemde burgemeester en de coffeeshop. Het toch zo aantrekkelijke concept van de 'economische zelfstandigheid' is hier nooit echt aangeslagen. Hoewel het al sinds 1990 tot het overheidsbeleid behoort ('Een slimme meid is op haar toekomst voorbereid'), domineert tot op de dag van vandaag de opvatting dat vrouwen huis en haard alleen hoeven te verlaten als ze daar zelf nut en noodzaak van inzien.

De Emancipatiemonitor bevestigt keer op keer waartoe dit leidt. In de laatste editie, verschenen begin 2009, moesten de onderzoekers wederom concluderen dat de zogeheten 'streefcijfers' bij lange na niet worden gehaald. Vrouwen zijn heus massaal de arbeidsmarkt op gegaan, maar ze houden het in overgrote meerderheid (zeventig procent) op deeltijdbaantjes. En dus wemelt het in werkend Nederland van de ma-di-do-vrouwen. Onder aan hun e-mailtjes laten ze weten uitsluitend bereikbaar te zijn op maandag, dinsdag en donderdag. De rest van de week hebben zij wel wat beters te doen.

Het logische gevolg: slechts vijfenveertig procent van alle meerderjarige vrouwen in Nederland kan op eigen benen staan. Kenniscentrum E-Quality berekende vorige week dat er drie miljoen 'financieel kwetsbare vrouwen' zijn: achthonderdduizend die volledig afhankelijk zijn van partner of familie, ruim een miljoen die zich 'in een uitkeringspositie' bevinden, en nog eens een miljoen die te weinig uren werken om boven bijstandsniveau (negenhonderd euro) uit te komen.

Persoonlijke ontwikkeling
En dan te bedenken dat het evenredig paradijs toch ooit zo dichtbij leek. Zelden wist een sociale beweging in zo'n korte tijd zo veel succes te boeken als de tweede feministische golf. Wat voor de ene generatie nog ondenkbaar was, lag voor de volgende ineens binnen handbereik. De moeders hadden naar de lagere school gemogen, met een beetje geluk een paar jaar kunnen doorleren, en dat was dat. De dochters konden voortaan elke opleiding volgen die ze wensten, vrijwel alle beroepsgroepen heetten hen welkom, en zelfs zwangerschap vormde geen reden meer voor ontslag. Er was, kortom, niets meer dat hen tegenhield. Ze hoefden alleen nog maar de drempel over te stappen.

Maar dat deden ze niet. Bij hun volle verstand kozen ze, net als hun moeders, voor een bestaan dat zich hoofdzakelijk afspeelt achter de voordeur.

Van feministische zijde is lange tijd geopperd dat er in dit land patriarchale machten aan het werk waren die vrouwen op sluwe wijze thuis probeerden te houden - al dan niet geholpen door de priester en de dominee. Toen die redenering uit de gratie raakte, kwam een ander verklaringsmodel in zwang. De 'stagnatie in het emancipatieproces' zou te wijten zijn aan praktische belemmeringen. Als er nu maar voldoende kinderopvang zou zijn, als de schooltijden werden aangepast, als 'flexibeler werken' werd toegestaan, als het nog altijd bestaande 'kostwinnersvoordeel' werd afgeschaft, als mannen zich enthousiaster stortten op het huishouden - dan zouden Nederlandse vrouwen geheel vanzelf de arbeidsmarkt op stromen.

De feiten vertellen een ander verhaal. Zelfs als kinderopvang geheel gratis zou zijn, constateerde het Sociaal en Cultureel Planbureau enkele jaren geleden, en zelfs als mannen uren zouden inleveren ten behoeve van 'zorgtaken', dan nog zou maar vijf procent van de vrouwen méér willen werken dan het schamele beetje dat ze nu doen. In oktober 2009 kwam het SCP in het rapport Deeltijd (g)een probleem tot dezelfde conclusie. De overgrote meerderheid van de Nederlandse vrouwen vindt het 'zo wel best'. Dat ze in deeltijd werken, ligt 'meestal niet' aan hun werksituatie. 'De meeste vrouwen zeggen voor een bescheiden deeltijdbaan te kiezen, om zo tijd over te houden voor het huishouden, hun kinderen, mantelzorg of gewoon meer tijd voor zichzelf,' schrijven de onderzoekers. 'En driekwart van de vrouwen denkt dat het zeker of waarschijnlijk mogelijk is om bij hun huidige werkgever meer uren te gaan werken, als ze dat zouden wensen.'

Als ze dat zouden wensen. Maar dat is precies wat de prinsesjes niet doen. En het zijn, wijdverbreid misverstand, niet alleen moeders met jonge kinderen die zo tegen betaalde arbeid aankijken. Volgens hetzelfde SCP komt deeltijdwerk ook bij andere vrouwen 'veel meer voor dan in andere westerse landen'.

Enkele jaren geleden schonk maandblad Opzij aandacht aan deze groep. De vrouwen in kwestie hadden ontdekt dat werk 'niet het belangrijkste in het leven is'. Ze wilden zich voortaan bezighouden met hun 'eigen ontwikkeling'. Eisten 'meer tijd' om 'andere aspecten' van zichzelf aan bod te laten komen. Hadden 'veel rust en ruimte' nodig. Voor de goede orde: dit waren stuk voor stuk hoogopgeleide vrouwen, niet veroordeeld tot eentonige, matig beloonde baantjes. En aan hun gezondheid mankeerde niets. Toch bleek betaalde arbeid voor hen allemaal iets dat hun 'persoonlijke ontwikkeling' in de weg stond. Pikant: de geïnterviewden werd geen kritische vraag gesteld. Stilzwijgend gaf Opzij zo zijn zegen aan de idee dat de ware bestemming voor vrouwen nog steeds binnenshuis ligt - en allerminst in de buitenwereld. Wij mogen meedoen, maar als wij dat toevallig niet willen, dan is dat heus niet erg.

Profiteren
Nee, patriarchale machten noch praktische belemmeringen staan ons in de weg. Zeker zou het helpen als het vanzelfsprekender werd dat vrouwen hun eigen brood verdienden. En als kinderopvang niet langer een privébekommernis was, maar net zo'n maatschappelijke voorziening als het onderwijs. En als die scholen zelf niet langer volledig afgestemd zouden zijn op de altijd beschikbare moeder - met onwaarschijnlijk korte dagen en om de haverklap adv-vrij. Maar ook als dit alles zou gebeuren, dan nog zit het belangrijkste obstakel elders: in de hoofden der Nederlandse vrouwen. Zij zijn het die zichzelf binnenhouden. Het argument der argumenten dat ze daarbij gebruiken is dat van de 'keuzevrijheid' - het heiligste woord uit het vrouwenwoordenboek. Her en der leeft weliswaar het vage besef dat hier sprake is van 'luxe', maar die wordt verdedigd als een recht - iets waar 'veel vrouwen uit andere landen jaloers op zijn', zoals de Volkskrant vorig jaar schreef in een hoofdredactioneel commentaar.

De interessante vraag lijkt me: wie heeft ons toch wijsgemaakt dat uitgerekend wij, in dit bevoorrechte hoekje van het universum, aanspraak mogen maken op een comfortabel bestaan? En dat we daarom alleen hoeven werken als we dat 'leuk' vinden?

Werk is nu eenmaal niet altijd leuk. Zoals het leven zelf niet altijd leuk is. Zelfs de interessantste banen kennen periodes van sleur, zelfs de simpelste banen kennen momenten van stress. En vervelende collega's zitten overal. Maar ook dan biedt betaald werk een rijkdom die het baanloze bestaan nooit kan bieden: zelfrespect, het trotse besef dat je voor jezelf kunt zorgen, de vanzelfsprekendheid van sociale contacten, structuur in het bestaan van alledag. En ook als het bij tijd en wijle tegenzit, is er altijd nog die ene zoete troost: de beloning die op de bankrekening wordt gestort. Ik zou met de beste wil van de wereld niet weten wat daar op tegen is.

Dat valt me des te zwaarder omdat dit dedain voor betaalde arbeid niet wordt getolereerd van de andere sekse. Want wettelijk mag er geen arbeidsplicht bestaan, de facto is die er natuurlijk wel - althans voor die andere helft van de volwassen bevolking. Ook voor mannen is thuiszitten wellicht leuker dan steigers bouwen, nota's schrijven of saaie vergaderingen bijwonen. Toch zal geen weldenkend mens beweren dat ze daarom best de arbeidsmarkt mogen mijden. En geen sociale dienst of UWV zal het door de vingers zien als een vader zegt nu eenmaal liever thuis te zitten bij zijn kinderen. Of goedkeuren dat hij wil sleutelen aan zijn persoonlijke groei. Alleen wie vermogend genoeg is, kan zijn dagen straffeloos doorbrengen in ledigheid. De rest van de mannelijke bevolking wordt geacht zelf zijn inkomen bij elkaar te scharrelen. En terecht.

In een beschaafde samenleving zou het vanzelfsprekend moeten zijn dat alle deelnemers (m/v) voor zichzelf zorgen - tenzij ze daartoe door ziekte of ouderdom beslist niet in staat zijn. Een baan zoeken waarmee je jezelf kunt onderhouden, is niet meer dan fatsoenlijk tegenover de gemeenschap, die doorgaans ruimhartig in je opleiding heeft geïnvesteerd. En hoezo accepteren wij dat gezonde burgers wel profiteren van voorzieningen, maar daar zelf geen cent aan hoeven bijdragen, alleen omdat ze in het bezit zijn van een vagina? Afgezien daarvan is financiële onafhankelijkheid ook nog eens zeer verstandig. Die gulle partner met wie je nu nog bed en leven deelt, kan op een dag vertrokken zijn. (Het gebeurt, in één op de drie gevallen.) Wie zichzelf kan redden, is dan vele malen beter af dan wie zijn hand moet ophouden.

Emancipatie, het is niet anders, betekent niet alleen nieuwe lusten, maar ook nieuwe lasten. Niet alleen nieuwe rechten, maar ook nieuwe plichten - eerst en vooral om de eigen boterham te verdienen. Wees gerust, dat betekent allerminst dat iedereen (m/v) fulltime buitenshuis moet werken. Het betekent dat iedere volwassene (m/v) genoeg verdient om zichzelf in leven te houden. Simpelweg omdat zoiets hoort bij het grotemensenbestaan.

Beste van twee werelden
Maar voor de moeders onder ons is het toch reuze ingewikkeld om gezin en baan te combineren? Nou en of. Althans als je de verhalen moet geloven - zie de boodschap van zelfstandig trainster Nicolien Bot. Enkele jaren geleden verscheen het boekje Zo doet ze dat!, waarin twintig hoogopgeleide vrouwen hun zegje deden. Bijna elke pagina bevatte termen als 'schuldgevoelens', 'moeilijke momenten', 'stress', 'druk, druk, druk'. Haast verbaasd schreven de auteurs dat er onder de geïnterviewden enkelen waren die zich niet schuldig voelden. Gelukkig gingen die daar vreselijk onder gebukt. 'Ik voel me er juist heel schuldig over,' zei een van hen, 'dat ik me niet schuldig voel als ik mijn kinderen bij de au pair achterlaat.' Zelfs Lof, nota bene 'tijdschrift voor werkende moeders', benadrukt keer op keer dat 'de combinatie' geen pretje is. Die vergt, klaagde de hoofdredacteur deze zomer, 'het uiterste van je organisatietalent', en brengt je 'regelmatig op het randje van uitputting'.

Zelden hoor je een werkende moeder zeggen dat ze het beste van twee werelden smaakt. Uitzonderlijk is de vrouw die tevreden meldt dat haar leven zo rijk gevuld is, met kinderen én baan. Die erkent dat de combinatie geen dubbele belasting, maar dubbele vreugde betekent. Die vertelt dat er niets heerlijkers is dan na een dag vol kouwe drukte te luisteren naar kleutergebabbel of puberpraat. Of die het grootste geheim onthult: het moederschap voorkomt dat je doldraait, het werk dat je zachtjes inslaapt. En als zo'n vrouw al aan het woord komt, dan dient ze tot op de komma verantwoording af te leggen. 'Maar u kunt,' snerpte de Parool-interviewer tegen een opgewekte werkende moeder, 'toch niet van alle vrouwen verwachten dat ze net zo makkelijk als u kind en werk combineren?'

In zo'n klimaat wekt het geen verbazing dat we vrouwen die wél een plaatsje in het centrum van de macht begeren nauwelijks serieus nemen. Tijdens de formatie verklaarde Mark Rutte dat hij helaas te weinig ministeriabele vrouwen had kunnen vinden voor het nieuwe kabinet. Baarlijke nonsens, natuurlijk. Maar zie, zijn bijziendheid werd Rutte ruimhartig vergeven. Commentatoren, columnisten, de vox populi - niemand begreep wat het probleem was. Kon dat gezeur niet eens afgelopen zijn?

Andere planeten
Van alle bezwaren die zijn in te brengen tegen de huidige arbeidsmoraal, luidt de belangrijkste wel dat zo de 'gescheiden sferen' in stand blijven. Het is geen nieuws dat seksesegregatie in talloze niet-westerse landen onontkoombaar is - dikwijls op religieuze gronden. De gevolgen laten zich aflezen aan de zojuist weer verschenen jaarlijkse indexcijfers van het Global Gender Gap Report. Samengevat: hoe vaster een volk ervan overtuigd is dat de beide mensensoorten van twee totaal andere planeten afkomstig zijn, des te beroerder het bestaan voor vrouwen uitpakt. Uiteraard bungelen moslimlanden, waar de seksescheiding het scherpst is, in deze index bijna zonder uitzondering onderaan. Vrouwen zijn niet alleen vrijwel onzichtbaar op straat, maar ook in het publieke debat, het bedrijfsleven, de wetenschap, de politiek.

Goddank hoeft hiervan in dit land geen sprake meer te zijn. Dat de buitenwereld ook ons toebehoort, is een verworvenheid waarvoor we onszelf elke dag gelukkig zouden moeten prijzen. Elders snakken onze zusters naar de vrijheid die zomaar aan onze voeten ligt. Het maakt het des te onbegrijpelijker dat wij de seksescheiding intact laten. Geheel vrijwillig.