De roep om psychische tests voor het afgeven van een wapenvergunning klinkt na Alphen luider. Is dat wenselijk?

Voordat hij op 26 april 2002 met zijn 9-millimeter de hand aan zichzelf sloeg, schoot de in zwart ninjapak geklede Robert Steinhäuser zestien mensen dood op het Gutenberg-Gymnasium in Erfurt. De negentienjarige Steinhäuserlid van een schietvereniging, bezat twee wapenvergunningen en vuurwapens. Kort daarop werd de Duitse wapenwet aangepast. De minimumleeftijd voor een wapenvergunning ging van achttien naar eenentwintig. Alcohol- en drugsverslaafden kwamen er niet voor in aanmerking, net als personen die ‘geestesziek’ of laagbegaafd waren. Personen onder de vijfentwintig dienen op eigen kosten een psychologische ‘verklaring’ als bewijs te leveren dat alles in orde is.

In Nederland is de wapenwetgeving vrij streng - een strafblad is een no go - maar de psychische stabiliteit van de aanvrager wordt er niet in meegenomen. Nu is gebleken dat Tristan van der V. in 2006 tien dagen gedwongen is opgenomen in een psychiatrische inrichting wegens suïcidale neigingen en zijn drie wapenvergunningen daarna zijn verlengd, dringt de vraag zich op of ook hier de wapenwetgeving moet worden aangepast, en de psychische gesteldheid van een vergunningaanvrager of -bezitter moet worden meegewogen. De politie vindt van wel. ‘Als je psychisch doorslaat en je wordt opgenomen, maar de politie komt er niet aan te pas, dan weet de politie dat ook niet,’ zegt Ron Looije, woordvoerder van het Nederlands Politie Instituut. ‘Voor het aanvragen van wapenvergunningen is het handig meer inzicht te krijgen in de psychische problemen van aanvragers. Dit is momenteel wettelijk niet mogelijk en die discussie moet door de politiek worden gevoerd.’

Namens de Raad van Hoofdcommissarissen vertelde korpschef Willem Woelders afgelopen maandag in EenVandaag dat de hulpverlening moet worden verplicht medische informatie aan de politie te verstrekken. ‘Het zou goed zijn als er een extra procedure bijkomt zodat wij kunnen toetsen of mensen geestelijk wel of niet voldoende stabiel zijn om ooit met een vergunning en wapen in Nederland rond te lopen.’

Ook lector veiligheid aan de Windesheim Hogeschool Jaap Timmer, gespecialiseerd in school shootings, vindt dat een goed idee. ‘Je zou je kunnen voorstellen dat professionals uit de geestelijke gezondheidszorg in worden geschakeld om op grond van hun expertise al dan niet een bezwaar af te geven. Die informatie is cruciaal.’

Belangenverenigingen voor mensen met psychische aandoeningen zijn terughoudend. Zij vrezen aantasting van de privacy en stigmatisering. Directeur Bert Stavenuiter van Ypsilon, de vereniging voor betrokkenen bij mensen met schizofrenie of een psychose: ‘Als je het mij vraagt, is de combinatie tussen een gedwongen opname en een wapenvergunning een slechte. Ik kan mij voorstellen dat de politie afspraken maakt met de GGZ-instellingen om te kijken of deze mensen psychisch kwetsbaar zijn. Aan de andere kant vormen patiënten die zijn opgenomen vooral een gevaar voor zichzelf. Je moet ze beschermen. Hun opnamegegevens moeten niet buiten hun eigen dossier worden opgeslagen, je weet nooit waar dat allemaal terecht kan komen.’

Jaap van Weeghel, directeur van Phrenos, kenniscentrum voor behandeling en herstel bij ernstige psychische aandoeningen, begrijpt de roep om maatregelen. Maar: ‘Registratie is geen garantie dat dit soort incidenten voorkomen kan worden. En een op de vier mensen heeft psychische problemen gehad, dat kun je niet allemaal centraal gaan registreren. Bovendien kan bijvoorbeeld een lichte depressie geen reden zijn een wapenvergunning te weigeren. Het gaat mij te ver de politie toegang te verlenen tot de medische dossiers. Ik kan me wel voorstellen dat een psychiatrische test deel uitmaakt van een strenge toets voor wapenvergunningen.’

‘Wij zijn geen voorstander van inzage in de medische dossiers,’ zegt Toon Vriens van Geestdrift, de vereniging van GGZ-cliënten. ‘Je kunt mensen die gedwongen opgenomen zijn niet zomaar koppelen aan geweld. Dat leidt tot stigmatisering.’

Van der V. is opgenomen geweest in een GGZ-instelling. Een woordvoerder van GGZ Nederland denkt dat het afstaan van informatie over psychiatrische patiënten aan de politie voor dit doel ingewikkeld gaat worden. ‘Voor ons weegt het medisch beroepsgeheim heel zwaar. Als we dit soort incidenten op deze manier tegen willen gaan, dan staat de privacy van onze cliënten op het spel en het is wettelijk ook niet toegestaan. Ook is er het gevaar van de glijdende schaal. Moeten we straks ook gegevens gaan afstaan van iedereen die een rijbewijs aanvraagt?’

Hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam Damiaan Denys verwacht niet dat nieuwe wetgeving toekomstige incidenten zal voorkomen. ‘Allereerst is het vrij lastig om iemand psychiatrisch te beoordelen. Hoe wil je dat gaan organiseren? Bovendien is krankzinnigheid een essentieel onderdeel van de maatschappij. Het is niet abnormaal dat een incident als dit gebeurt. Of wil je ook keukenmessen en stenen gaan verbieden? Het is een tendens in Nederland om meteen nieuwe wetgeving in te voeren. Dat hoort blijkbaar bij het therapeutisch proces. Maar de Kars T.’s, Robert M.’s en Tristan van der V.’s verdwijnen er niet door.’ Denys ziet ook een gevaar in nieuwe wetgeving. ‘Je wekt de illusie dat je alles onder controle hebt. En dat is bij voorbaat een leugen. Probeer burgers duidelijk te maken dat krankzinnigheid bestaat en dat er niets aan te doen valt. Een gecontroleerde maatschappij bestaat niet.’

Zeven jaar na de aanscherping van de Duitse wapenwet schoot de zeventienjarige Tim Kretschmer zestien mensen dood, inclusief zichzelf, op een middelbare school in Winnenden. Dat deed hij met een van de vijftien legale wapens van zijn vader. Vader en zoon leerden allebei schieten op dezelfde schietvereniging. De wapenwet werd weer verscherpt.

Met medewerking van Jasmijn Mioch