Rudie Kagie blogt dagelijks, in aanloop op de verschijning van zijn boek Privacy. Hoe Nederland verandert in een controlestaat op 18 juni, over de laatste ontwikkelingen op het gebied van privacy.

‘Het is zeker nog geen done deal’, zegt het nieuwe VVD-kamerlid Jeanine Hennis-Plasschaert over het deze week bereikte akkoord tussen de VS en de Europese Commissie over inzage door de VS in Europese bankgegevens. Op 11 februari dit jaar oogstte de liberale afgevaardigde, toen nog in haar hoedanigheid van europarlementariër, een staande ovatie in Brussel nadat een ruime meerderheid van het Europees Parlement (met 378 tegen 196 stemmen) haar resolutie steunde om de Amerikanen niet langer toegang tot Europese bankgeheimen te verschaffen. De nu herziene versie van de overeenkomst zou tegemoet komen aan de kritiek.

Volgens eurocommissaris Cecilia Malmström (Binnenlandse Zaken) heeft Europa ‘bijna alle privacy-garanties gekregen die waren geëist.’ Hennis-Plasschaert vindt echter dat slechts ‘een stap in de juiste richting’ is gezet. Het defintieve verdrag treedt pas in werking na instemming door een meerderheid van het Europees Parlement.

Om inzicht te krijgen in het financiële netwerk dat achter terroristische aanslagen schuilgaat, willen de Amerikanen graag weten wat in het internationale betalingsverkeer omgaat. Groot was de verontwaardiging toen in de zomer van 2006 uitlekte dat Amerikaanse inlichtingendiensten stelselmatig van Europese rekeninghouders jarenlang (vanaf kort na de aanslagen op 11 september 2001) de bankafschriften, spaartegoeden, overschrijvingen, opname in contanten of hypothecaire leningen controleerden. De autoriteiten hadden zich domweg toegang verschaft tot de Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication (SWIFT), het internationale betalingsnetwerk met een hoofdkantoor in Brussel en een dataverwerkingscentrum in de VS. Meer dan achtduizend banken in 208 landen besteden de dataverwerking van het internationale geldverkeer uit aan SWIFT.

Omdat een deel van de computers op Amerikaans grondgebied draaide, meenden terroristenjagers dat ze het recht hadden om de miljarden SWIFT-bestanden te raadplegen. Volgens de privacywetgeving in de meeste EU-lidstaten zijn banken verplicht om hun klanten informeren over het feit dat een vreemde mogendheid in hun financiële gegevens snuffelt. Na veel geharrewar sloten de VS in 2007 onder druk van het Europees Parlement een unilateraal akkoord waarin de kwestie met de EU werd geregeld. Voortaan mochten de SWIFT-gegevens uitsluitend gebruikt worden in de strijd tegen terreur. De bewaartermijn werd beperkt door maximaal vijf jaar.

SWIFT dacht slim te zijn: door de dataverwerking in de VS te verplaatsen naar Nederland en Zwitserland zouden de Amerikanen na 1 januari geen juridische basis meer te hebben het grasduinen in financiële data. Op de valreep grepen de EU-ministers van Buitenlandse Zaken in. Ze besloten dat de Europese Commissie namens de EU afspraken mag maken met de Amerikanen over de toegankelijkheid van Europese bankgegevens. Daartoe werd een interim-verdag getekend op 30 november 2009, enkele uren voordat op 1 december 2009 het Verdrag van Lissabon meer bevoegdheden aan het Europees Parlement ging verlenen. Het europarlement voelde zich buitenspel gezet en wees het interim-verdrag af.

In het deze week gepubliceerde herziene akkoord worden de betalingsgegevens geanonimiseerd. Alleen in het geval van een concreet onderzoek naar terreur kunnen de VS inzage in namen vragen. EU-burgers die vermoeden dat hun bankgegevens zijn overgedragen aan Amerikaanse autoriteiten hebben recht op inzage. ‘Een hele verbetering’, erkent Hennis-Plasschaert, ‘maar wat nog steeds niet klopt, is dat Amerikaanse opsporingsdiensten honderdduizenden rekeningen uit een bepaald geografisch gebied onderzoeken, terwijl de gegevens van maar één persoon of instelling relevant zijn. Hier ligt een taak voor Europol, dat op Europees grondgebied de informatie zou moeten vergaren die Amerikanen voor gericht onderzoek nodig hebben.’