Vlak voor zijn plotselinge vertrek als PvdA-leider hield Wouter Bos in het Amsterdamse debatcentrum De Rode Hoed de Joop den Uyl-lezing, gewijd aan de nagedachtenis van de meest linkse premier van na de oorlog. Het onderwep: de Derde Weg, de flirt van de sociaal-democratie met het vrije martkdenken. Bos noemde het nog steeds terecht dat links tegen het eind van de vorige eeuw belangstelling was gaan krijgen voor de wereld van de bankiers en ondernememers. Maar de kredietcrisis had duidelijk gemaakt dat van apenliefde geen sprake meer kon zijn.

Daarvoor was het kapitalisme te bandeloos gebleken. Bos, op gezag van zijn ghostwriter René Cuperus: ‘De markt gedraagt zich soms als Bokito. Je kunt heel lang denken dat je hem onder controle hebt maar op een dag doet hij toch wat zijn reflexen hem ingeven.’ Je kon beter een brede greppel graven tussen Bokito en het publiek dan proberen zo’n woest beest te temmen, voegde Bos daaraan toe. Met andere woorden: soms kon de overheid beter op zichzelf dan op de markt vertrouwen. De PvdA-leider gaf een concreet voorbeeld: het zorgstelsel. Sinds het tweede kabinet-Balkenende speelden de particuliere verzekeraars daarin de sleutelrol. Maar om ongewenste effecten te voorkomen had de overheid de verzekeraars een reeks regels en voorschriften opgelegd.

Wat had je op die manier aan vrije martkwerking, vroeg Bos zich af: ‘Misschien moet de conclusie zijn dat marktwerking maar beperkte voordelen biedt op gebieden waar inkomenspolitiek en toegankelijkheid de publieke belangen zijn die niet in het geding mogen komen.’ De PvdA-leider ging nog net niet zo ver dat hij Hans Wiegel van Zorgverzekeraars Nederland en Roger van Boxtel van Menzis Verzekeringen met gevaarlijke gorilla’s vergeleek. Maar zijn boodschap leek duidelijk: bestrijd de commercialisering in de gezondheidzorg!

Zondag 6 november werd Bos – nu adviseur zorg bij KPMG – in Buitenhof geïnterviewd door Pieter Jan Hagens. Hij sprak heel andere taal dan bij de Den Uyl-lezing. De kosten van de zorg dreigden de pan uit te rijzen. Er moesten pijnlijke belissingen worden genomen: snijden in het basispakket, de mensen meer laten betalen, het eigen risico omhoog. Om de kosten in de hand te houden zou ook kunnen worden overwogen particuliere investeerders een grotere rol te laten spelen in de gezondheidszorg. In Engeland, Duitsland en Spanje waren goede ervaringen gedaan met commerciële klinieken. Bij ons waren private verrichtingen alleen toegestaan als ze werden betaald uit het aanvullend verzekeringspakket. Konden de criteria niet worden verruimd? Moesten commerciële aanbieders ook niet tot het basispakket worden toegelaten? Zijn spijtbetuiging over de te liberale inslag van de Derde Weg leek eeuwen geleden. Tijdens zijn lezing in De Rode Hoed vroeg Bos zich een paar keer hardop af hoe Den Uyl, als hij nog had geleefd, over hem zou denken. Hoe denk je dat Joop nu over je denkt, Wouter?