In het najaar van 1990 zaten de Britse Conservatieven in de rats. Ze wilden af van Margaret Thatcher. Elf jaar was de Iron Lady een buitengewoon succesvolle premier geweest van Groot-Brittannie, maar nu had het volk genoeg van haar. Als ze zou blijven zitten, dreigde bij de volgende verkiezingen onherroepelijk een nederlaag. Maar hoe kwamen ze van haar af?

Uiteindelijk volgde er een tweetraps-executie. Eerst was er Sir Geoffrey Howe, die zijn ontslag aanbood als vice-premier. In zijn afscheidsspeech in het Lagerhuis stak hij de Thatcher publiekelijk een mes in de rug. Daarna kwam Michael Heseltine, een parlementslid en voormalig minister. Hij wierp zich op als tegenkandidaat bij een tussentijdse verkiezing voor het Conservatieve leiderschap. Op 22 november 1990, na de eerste stemronde, gooide Thatcher de handdoek in de ring.

Waar lijkt dit op? De PvdA en Job Cohen. Natuurlijk zijn er een paar verschillen. Cohen is oppositieleider, geen premier. Hij is een stuk korter partijleider dan de Iron Lady destijds. En het is 2011, geen 1990. Maar een overeenkomst is er ook: een partij die in haar maag zit met een leider, en een leider die zelf niet weg wil. Stap één van de executie heeft zich reeds voltrokken: partijvoorzitter Lilianne Ploumen heeft als een eigentijdse (en vrouwelijke) Sir Geoffrey Howe de eerste dreun uitgedeeld. Sinds haar beruchte Volkskrant-interview is Cohen nóg kwetsbaarder dan hij al was.

Maar wie neemt de rol van Michael Heseltine op zich? Volgens insiders zijn er drie personen met ambities voor het leiderschap in de PvdA-fractie. Eén: Diederik Samsom. Na een moeizame periode, waarin hij imagoschade opliep wegens het al te opzichtig souffleren van Cohen bij de verkiezingscampagne, heeft Samsom zichzelf nu hervonden – zeker sinds hij in zijn vrije tijd werkt als straatcoach met moeilijke Marokkaantjes in Amsterdam-West.

Tweede kandidaat: Ronald Plasterk. De celbioloog en oud-minister van Onderwijs eigende zich na de mislukte formatie de portefeuille Financiën toe, en haalt daarmee in deze tijden van eurocrisis veelvuldig het nieuws. Derde kandidaat: Frans Timmermans, oud-staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, eloquent, links-liberaal en Limburger.

De drie troonopvolgers hanteren ieder een andere strategie. Samsom is binnenskamers vrij open over zijn ambities: hij wil wel, en hij denkt het ook te kunnen. Drie jaar geleden kandideerde het hyperactieve Kamerlid zich al eens, en werd toen maar nipt verslagen door Mariette Hamer. Plasterk is ook buitengewoon eager, maar betoont zich naar buiten toe een loyale adjudant van Job Cohen ('De weg naar de hel is bij de PvdA geplaveid met kroonprinsen,' zei hij onlangs in Nieuwsuur). Timmermans zegt - ook in kleine kring - dat hij geen interesse heeft, maar zou volgens betrokkenen best willen. In 2008 (toen Samsom verloor van Hamer) wilde hij ook al fractievoorzitter worden, maar vond partijleider Bos het niet goed dat hij het kabinet verliet.

Samsom noch Plasterk noch Timmermans durft zich op te werpen als nieuwe leider, omdat niemand zich verzekerd weet van een meerderheid in de fractie. Wat als ze bij de verkiezing net één stem te kort komen? Binnen de partij leeft ook het besef dat een leiderschapswissel in deze fase uiterst riskant is: je kunt het maar één keer doen – net als bij een voetbaltrainer. Bovendien geldt in de politiek een ijzeren wet: wie de oude leider van de troon stoot, betaalt een prijs. Zo verging het in 1990 ook Michael Heseltine: hij bracht Thatcher ten val, maar de nieuwe leider werd hij niet. De kleurloze John Major werd premier van Groot-Brittannië.
Welke PvdA'er beweegt als eerste?