Walter Berglund, een van de hoofdpersonen in Jonathan Franzens alom geprezen roman Freedom, heeft een oude schoolvriend en een rivaal in Richard Katz, ooit de spil van de succesvolle rockband de Traumatics. Wanneer Katz in de roman opduikt is hij teruggekeerd naar zijn oude stiel: het bouwen van extra verdiepingen op daken (rooftop decks). Die terugkeer naar zijn oude beroep heeft niets te maken met gebrek aan succes van de band, integendeel, de band doet het zo goed dat zelfs hun oude opnames gretig worden gekocht. Zo goed zelfs dat Katz te maken krijgt met ‘een van de meest traumatische gebeurtenissen in zijn leven’: hij wordt genomineerd voor een Grammy Award. Bij de schets van zijn leven krijgen we als tweede traumatische ervaring te lezen dat hij zijn eigen muziek op National Public Radio hoorde. En de derde: dat zijn CD Nameless Lake het uitverkoren kerstcadeautje werd, boven vele andere aantrekkelijke kandidaten. Maar van al deze twijfelachtige zegeningen was de Grammy nominatie wel ‘a particularly disorienting embarrassment.’

Richard Katz is geen eenvoudig mens is, dat is hiermee wel duidelijk. Dat biedt Franzen de gelegenheid om het over depressiviteit in het algemeen en die van Katz in het bijzonder te hebben. Verzeild raken in grimmige situaties was Katz specialiteit (zijn ‘niche’), ‘op de manier dat troebel water dat is voor een karper’. Katz is iemand die droeviger en droeviger wordt als het hem goed gaat: ‘Hij was op een gegeven moment zo vrij als hij sinds zijn puberteit niet was geweest, maar ook nog nooit zo dichtbij zelfmoord.’ Dat was het moment waarop hij besloot weer zijn oude stiel op te pakken. Jammer dat hij bij dat werk door sommige klanten herkend wordt als het beroemde lid van de Traumatics. Hij had het liefst als een degelijke vakman anoniem zijn werk willen doen.

Katz probeert er niet op in te gaan wanneer mensen over zijn muziek en de band beginnen. Die onwil roept steevast ergernis op. Mensen verwachten van hem dat hij zich richt naar hun wensen. Hij moet gewoon meegaand zijn, maar hij stoot de een na de ander af. Hij wordt als zonderling en arrogant beschouwd.

Het interessante aan de figuur van Richard Katz is dat het voor Jonathan Franzen een vertrouwde figuur moet zijn. Het ‘desoriënterende onbehagen’ dat Katz voelde bij de nominatie voor de Grammy Award, voelde Franzen toen zijn roman The Corrections in 2002 werd uitverkoren voor de boekenclub van Oprah Winfrey. Wanneer hij meegaand was geweest, en niet had gezegd dat dit zich eigenlijk buiten zijn wereld afspeelde, zou hij in een carrousel van megapubliciteit terecht zijn gekomen waarin hij zichzelf totaal kwijt zou zijn geraakt. Hij was daar totaal niet op voorbereid en had ook geen interesse in dit soort aandacht. Zijn afstandelijke reactie wordt hem nu nog steeds nagedragen en in elk interview opgerakeld.

Hoe gezeglijk Jonathan Franzen in werkelijkheid ook is, gezien de interviews die hij geeft, voor velen is hij niet gezeglijk genoeg. Hij, de schrijver van de essaybundel De kunst van het alleen zijn waarin het onder meer gaat over de precaire positie van de hedendaagse schrijver in een wereld die gedomineerd wordt door televisie, film, internet, computer games en e-mail, mag niet zijn reserves hebben ten aanzien van te veel afleiding en publiciteit. Een schrijver die niet zo sociaal is, wordt onmiddellijk als een zonderling bestempeld, iemand die weigert mee te doen aan wat iedereen doet. Er is sprake van een totalitaire druk om te doen zoals het grote publiek wil.

Franzen wil niet in de verleiding komen te gaan internetten wanneer het schrijven niet meteen vlot, vandaar dat hij geen internet en e-mail heeft op zijn werkcomputer. Dat wordt nu als aanstellerij gezien. Dat hij in een kamer werkt waarin nauwelijks geluiden van buiten doordringen wordt gezien als een van zijn ‘affectations’. Dat hij geen kinderen heeft, niet op vakantie gaat, weet wat literatuur is, negen jaar aan een boek werkt, wordt allemaal tegen hem gebruikt. Ook dat hij wel eens oordopjes in doet en de ramen verduistert. Al deze kleine eigenaardigheden, waar elke schrijver zijn eigen variaties op heeft, worden als nuffig gedoe opgevat.

Nadat Franzen op 23 augustus op de cover van Time had gestaan, antwoordde Newsweek eind augustus met een artikel van Jennie Yabroff waarin ze maar al te graag signaleerde dat er al van een zekere Franzen-moeheid sprake was. De kop van haar artikel was duidelijk genoeg: ‘Jonathan Franzen is a great writer. Should it matter if he’s not a great guy?’ Het antwoord staat in het artikel: Yabroff vindt het maar raar dat Franzen ambivalent is over de video voor Youtube waarin hij iets over Freedom moest zeggen. Dat is maar arrogant gezeur. Hij wordt gezien als een ‘insufferably selfimportant writer’. Ze kan geen enkel begrip opbrengen voor een schrijver die bang is zichzelf te herhalen wanneer hij aan de lopende band interviews moet geven.

Franzen, zegt hij in de Daily Telegraph van 1 oktober, is bang voor ‘ingeblikte’ (canned) antwoorden. Vandaar dat hij in interviews juist niet wil praten over ‘vrijheid’, de titel en het onderwerp van zijn roman. Daar heeft hij nu juist zijn roman over geschreven. Wat vrijheid in de roman te betekenen heeft moet de lezer maar zelf ontdekken. Hij mag zich best afvragen waarom het boek eigenlijk Vrijheid heet. Dan zal hem ook duidelijk worden waarom Richard Katz zich gedraagt zoals hij zich gedraagt.