Premier Balkenende was goed geluimd, afgelopen zaterdag op het partijcongres van het CDA. Ontspannen sprak hij zijn achterban in de Jaarbeurs in Utrecht toe, zeker vijftien keer onderbroken door applaus. Hij sprak serieuze woorden over de crisis, maakte een grapje over de Maserati van een oud-woningcorporatiedirecteur ('Daar kan ik alleen maar van dromen') en trakteerde zijn gehoor uiteraard op een flinke portie 'respect', 'verantwoordelijkheid' en 'samenwerken'.

Maar over één ding zei de minister-president vrijwel niets: het crisisoverleg met coalitiepartners PvdA en ChristenUnie. Hij refereerde aan 'stevige, maar constructieve onderhandelingen' en 'een pakket dat evenzeer solide en houdbaar is'. Dat was het.

Eigenlijk had Jan Peter Balkenende afgelopen zaterdag het crisisakkoord willen presenteren aan zijn achterban. Maar dat akkoord was er nog niet. Ook al waren er twee deadlines gemist, ook al waren de coalitie-onderhandelingen hun derde officiële week ingegaan, en ook al hadden bronnen rond het kabinet aan het begin van de week gemeld dat de onderhandelaars er bijna uit waren - de gesprekken tussen CDA en PvdA liepen niet goed. Balkenende stond zaterdag met lege handen.

Vingers in de dijk
Een paar dagen eerder had Nederland, van links tot rechts, al collectief zijn geduld verloren met de eindeloze onderhandelingen in het Catshuis. 'In godsnaam: doe iets en snel een beetje', kopte het gratis dagblad De Pers wanhopig. De Telegraaf formuleerde het wat bondiger: 'Beschamend!' Tijdens het vragenuurtje riep Femke Halsema premier Balkenende naar de Tweede Kamer voor tekst en uitleg. 'Het hele land wacht op het kabinet,' riep de GroenLinks-leider. De premier reageerde met een mengeling van joligheid en nietszeggende formuleringen als 'alles wordt in het werk gesteld voor een zorgvuldige afronding van de beraadslagingen en daar zijn we nu mee bezig'. Zelfs buiten de landsgrenzen begon het Nederlandse getreuzel in de gaten te lopen. Het Britse weekblad The Economist wijdde afgelopen week onder de kop 'Vingers in de dijk' een uitgebreide analyse aan de 'pijnlijke onderhandelingen' waar de Nederlandse regering al 'wekenlang in vastzit'. De conclusie: 'Nederland is exemplarisch voor het Europese gedraal rond economische stimuleringspakketten.' Oef.

Waarom moest Nederland nóg een week wachten op een crisisakkoord? Het kabinet had genoeg excuses, vond het zelf. Premier Balkenende moest van woensdagavond tot vrijdagmiddag op de Europese top in Brussel zijn - en zonder de 'technisch voorzitter' is het lastig onderhandelen. Bovendien was het allemaal niet niks, het pakket maatregelen waar de coalitie op broedde. Dat mocht wel even duren. 'Bij een kabinetsformatie,' zei vice-premier Bos op de vrijdagse persconferentie na de ministerraad, 'heb je een lege agenda en twee maanden de tijd om een regeerakkoord te sluiten. Nu hebben we een volle agenda en nog veel zwaardere besluiten om te nemen.' Arie Slob, fractievoorzitter van de ChristenUnie, toonde zich op zijn weblog evenmin onder de indruk van het ongeduld in den lande: 'Snel klaar zijn is mooi, maar beter is een goed eindeindresultaat.'

Snel wat nieuwe dingetjes
Mooie woorden. Maar ze konden niet verhullen dat het afgelopen week voor geen meter liep tussen PvdA en CDA. Sterker nog, volgens betrokkenen vond er afgelopen woensdag een botsing plaats die er niet om loog. 's Middags hield premier Balkenende bilaterale besprekingen met de drie coalitiepartijen. Tijdens die besprekingen, waarbij aanvankelijk ook Balkenendes secretaris-generaal Richard van Zwol aanwezig was, kwam een document ter tafel dat wellicht kon dienen als eindtekst voor het akkoord. Maar bij nader inzien bleek de PvdA zich toch niet te willen vastleggen op bezuinigingen in 2011 - een vurige wens van het CDA. Alleen als de economie stevig genoeg aantrekt, was de boodschap van de sociaal-democraten.

Het CDA was woedend. 'Typisch een onderhandelingstactiek van Wouter Bos,' zegt een betrokkene van christen-democratische huize. 'Denk je dat je er bent, legt hij snel nog wat nieuwe dingetjes op tafel.' De CDA-onderhandelaars Pieter van Geel en Piet Hein Donner waren dermate ontstemd over de PvdA-manoeuvre, dat ze de besprekingen voor de rest van de dag afbliezen. 'Ik heb Pieter van Geel zelden zo kwaad gezien,' zegt de CDA-betrokkene. 'En hij wordt niet snel boos.'
De PvdA ontkent de wrevel op woensdag niet. Maar volgens de sociaal-democraten had voorzitter Balkenende helemaal niet de ambitie om er op woensdag uit te komen. 'Het was lang onduidelijk of we nog gingen vergaderen, en hoe,' zegt een PvdA-betrokkene. 'Dan geef je geen signaal af van: we gaan ervoor.' Bovendien, zo zeggen PvdA'ers, had ook het CDA die dag een onaangename verrassing in petto. Ineens circuleerde er namelijk een lijstje met bezuinigingen op zaken die voor de PvdA onbespreekbaar zijn, zoals ontwikkelingssamenwerking en het eigen risico in de zorg. 'Rechtse ellende,' noemt een PvdA'er het.

Bokkig gedrag
Als er één ding duidelijk is geworden uit deze verloren week, is het wel dat CDA en PvdA elkaar nog steeds niet het licht in de ogen gunnen. Dat is niets nieuws: op sociaal-economisch gebied gaat het altijd moeizaam in CDA/PvdA-kabinetten. Maar het laatste half jaar gloorde er hoop aan de horizon: in augustus kwamen Bos en Balkenende op soepele wijze tot overeenstemming over de Miljoenennota, en het CDA steunde de minister van Financiën loyaal toen hij in het najaar de Nederlandse financiële sector op de been hield. Maar nu is de slechte sfeer tussen beide partijen weer helemaal terug. Ze zullen het niet snel toegeven bij de PvdA, maar de vertraging van afgelopen week zal ze niet heel rouwig hebben gemaakt. De week ervoor had het CDA zich ook niet ingespannen om een akkoord te sluiten vóór het PvdA-congres. Dus waarom zouden ze het Balkenende dan wél gunnen om zichzelf met een deal in de hand als verlosser te presenteren?

Een andere conclusie zou kunnen zijn dat de stroefheid van de onderhandelingen méér aan de premier ligt dan tot nu toe belicht. In week twee van de onderhandelingen hing CDA-minister Donner van Sociale Zaken op onnavolgbare wijze de lastpak uit, en de afgelopen week was het vooral FNV-voorzitter Agnes Jongerius die uitblonk in bokkig gedrag. Maar uiteindelijk is het de voorzitter van de onderhandelingen die binnenskamers leiderschap moet tonen. En dat is, zoals bekend, niet Balkenendes sterkste kant. 'Uiteindelijk moet Balkenende om,' zegt een hoge PvdA'er. 'En dat gaat langzaam. Hij maakt lijstjes. Bij het Irak-onderzoek heeft hij moeten inbinden. En eerder ook bij het ontslagrecht. Nóg een draai kost dus extra moeite.'

Zo bezien kon de premier het ook zichzelf verwijten dat hij in de Jaarbeurs met lege handen stond. Ondanks zijn onverwoestbare humeur.