'VVD grote winnaar.' 'Liberalen op winst.' Het was even wennen, die krantenkoppen in de landelijke dagbladen. Bij tussentijdse verkiezingen in Limburg en Zuid-Holland deed de VVD vorige week iets wat de partij al bijna een decennium niet meer had gedaan: winnen. En fors ook.

Opmerkelijk is hóé de VVD de verkiezingen won: door zich op te stellen als een echte actiepartij. In Venlo trok lijsttrekker Mark Verheijen onvermoeibaar de wijken in om te flyeren en het gesprek te zoeken met de burger. In het laatste weekend voor de verkiezingen vertrokken zes bussen met VVD-leden naar de herindelingsgemeenten om in oranje hesjes het liberale woord te verspreiden.

Dat is wel eens anders geweest. De afgelopen twintig jaar manifesteerde de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie zich vooral als een club van gedegen, elitaire bestuurders die graag een borrel met elkaar drinken maar liever niet met de poten in de modder staan. 'De straat' is niet het eerste woord waaraan je denkt bij prominente VVD'ers uit het laatste decennium als Hans Dijkstal, Frank de Grave en Jozias van Aartsen. De gevolgen waren rampzalig: de achterban liep massaal over naar Rita Verdonk en Geert Wilders, oud-VVD'ers die wél een volkse uitstraling hebben.

Maar in het voorjaar van 2008 kondigde de nieuwe partijvoorzitter Ivo Opstelten een koerswijziging aan. De VVD zou permanent campagne gaan voeren. Politiek leider Rutte sloot zich daar bij aan. De VVD moest volgens hem 'het centrum worden van het maatschappelijk onbehagen binnen en buiten de Kamer'. De aanjager van deze nieuwe koers was niet geheel toevallig de vicevoorzitter van het partijbestuur: Mark Verheijen uit Venlo.

Sindsdien voert de VVD steeds vaker actie in het land. Rutte vergezelde een groep woedende vrachtwagenchauffeurs bij een 'toeterprotest' tegen de accijnsverhoging op diesel. Kamerlid Helma Neppérus verzamelde meer dan veertigduizend handtekeningen voor het behoud van vuurwerk ('een stukje Nederlands cultuurgoed'), nadat twee GroenLinksers een verbod op consumentenvuurwerk hadden bepleit. Een andere VVD-parlementariër, Laetitia Griffith, opende een online meldpunt voor 'rampzalige maatregelen' ten gevolge van de bezuinigingen op de politie. En vorige week meldde zelfs het keurige Wassenaarse Kamerlid Charlie Aptroot zich aan het actiefront: hij startte een stickercampagne onder de slogan 'Kilometerheffing: no way!'

Voorlopig lijkt het te werken, de deftige liberalen als straatvechters. Toch loopt de VVD ook risico's met een te actiegerichte koers. Een van de weinige kaarten die Rutte kan uitspelen tegen de populistische concurrentie op rechts is de lange VVD-historie van bestuursverantwoordelijkheid. Juist daarom lonkte het CDA de afgelopen tijd voorzichtig naar de liberalen voor een hernieuwde samenwerking. Als de VVD te veel verandert in een anti-partij, zou dat feestje wel eens niet door kunnen gaan.

Neem de motie van wantrouwen die Rutte tijdens de Algemene Beschouwingen in september indiende tegen het kabinet. De partijtop beschouwde dit als een fraai staaltje Nieuwe VVD: niet als brave bestuurderspartij achteroverleunen, maar de weerzin tegen het kabinetsbeleid omzetten in daden. De motie pakte goed uit voor Rutte, omdat het grootste deel van de oppositie (inclusief de SP) zich achter hem schaarde. Maar de middenpartijen, het CDA voorop, waren er als de kippen bij om te verklaren hoe teleurstellend ze het vonden dat 'juist een partij als de VVD' zich zo 'onverantwoordelijk' opstelde.

Ondanks de klinkende zege in Venlo zitten de liberalen nog altijd in een spagaat. Om zich Wilders van het lijf te houden, moeten ze volkser te werk gaan. Maar met te veel populisme dreigen ze hun kans op regeringsdeelname te verspelen.

Als dat maar goed gaat.