Het begon medio augustus met een simpele handtekeningenactie. Zo'n site die je tegenwoordig binnen een paar uur in elkaar hebt gedraaid. Een manifest met de klinkende titel 'Wij staan voor onze grondrechten'. En vierenveertig geëngageerde CDA-leden.

Maar toen de actie eenmaal gelanceerd was, viel het initiatiefnemer Wouter Beekers meteen op hoe gevoelig de onderhandelingen met de PVV binnen de partij lagen. 'Veel ondertekenaars gaven me ook de brieven die ze aan het partijbestuur hadden gestuurd,' zegt Beekers, politicoloog aan de Vrije Universiteit en sinds twee jaar lid van het CDA. 'Er leefde een grote angst die op het punt stond aan de oppervlakte te komen.' Binnen twee weken hadden bijna duizend CDA-leden het manifest getekend.

Op de lijst stonden geen bekende CDA'ers. Dat was Beekers ten zeerste afgeraden door partijprominent Doekle Terpstra. 'Dan zou het een actie lijken van een eenling die er een paar anderen had bijgezocht. Het moest een initiatief van onderop zijn.' Beekers sprak ook met andere mastodonten, maar die 'wilden hun kritiek eerst intern uiten'. Namen wil Beekers niet noemen, maar een aantal van hen heeft hij 'later teruggezien als brievenschrijver'.

Bijna alle CDA-olifanten keerden zich in de afgelopen weken tegen een minderheidskabinet met gedoogsteun van de PVV. De voormalige premiers Piet de Jong, Dries van Agt en Ruud Lubbers. De oud-ministers Hans van den Broek, Hanja Maij-Weggen en Cees Veerman. De ex-fractievoorzitters Willem Aantjes en Bert de Vries. Oud-informateur Herman Wijffels.

Met name de rol van Lubbers was interessant. Alles wijst erop dat Lubbers zich als informateur aan de kant gezet voelde door Verhagen, Wilders en Rutte. Het liefst had hij zelf de onderhandelingen geleid voor het rechtse kabinet. Om na ampel beraad te concluderen dat een coalitie met Wilders onverenigbaar was met de rechtsstaat. Zie de lijst met gespreksonderwerpen die Lubbers als appendix aan zijn eindverslag plakte. Toen dit scenario niet doorging, heeft hij achter de schermen flink geijverd voor het stopzetten van de onderhandelingen, zoals blijkt uit zijn uitgelekte brief.

Vanuit de groep Verhagen-getrouwen werd de afgelopen dagen gesuggereerd dat Ab Klink zou zijn gezwicht voor de druk van de muitende zwaargewichten. Maar Klink heeft helemaal geen warme band met mensen als Lubbers, Van Agt en Wijffels. Sterker nog, hij behoort tot de generatie CDA'ers die eind jaren negentig juist afstand nam van de oude garde binnen de partij. Bovendien is Klink een autonoom persoon die zich niet snel zal laten ompraten door partijprominenten. Alles lijkt erop dat hij eigenstandig tot zijn besluiten is gekomen: eerst om de onderhandelingen op te blazen, vervolgens om de fractie te verlaten.

Achter de opstand van de partijmastodonten lijkt dan ook weinig regie gezeten te hebben. Tot vlak voor Klinks coming-out leidden hun gezamenlijke protesten tot niets. Waarom moest er anders zo'n paardenmiddel worden ingezet als het lekken van een brief? Er was niet zozeer sprake van coördinatie als wel van escalatie - door de manier waarop werd omgesprongen met prominente dissidenten. 'De diehards rond Verhagen waren totaal niet ontvankelijk voor de geluiden van de bezwaarden,' zegt een goed ingevoerde CDA-bron. 'Daardoor ontstond een gevoel van: we moeten aan de noodrem gaan hangen. Ook bij de speciale bijeenkomsten voor prominenten werden hun gevoelens ontkend en weggemoffeld. De partijtop ging als een stoomwals over ze heen. Op een gegeven moment noemden ze zelfs Piet de Jong een "onruststoker". Piet de Jong! Iedereen die ze onwelgezind was, werd uitgerookt, uitgebannen en afgevoerd.'

Er heerst allerminst vreugde onder de partijprominenten. De prijs die ze betalen voor de poging 'rechts' te torpederen is gigantisch: het hoofd van partij-ideoloog Ab Klink, diepe wonden in de fractie, en het CDA-imago van betrouwbare bestuurderspartij dat volledig aan gruzelementen ligt. Is het niet ironie ten top dat enfant terrible Geert Wilders het CDA nu kan bestempelen als een 'instabiele' en 'onbetrouwbare' partij?

Het lijkt erop dat het CDA is beland in de ergste crisis van zijn bestaan. Erger dan in 1994, toen Lubbers een dolk in de rug van zijn opvolger Elco Brinkman plaatste. En ook erger dan in 2001, toen partijvoorzitter Marnix van Rij fractievoorzitter Jaap de Hoop Scheffer ten val bracht. 'Er wordt nog veel rücksichtloser en meedogenlozer gevochten dan in 1994 en 2001,' zegt een CDA-prominent. 'En dat terwijl we rond het kritische aantal van twintig zetels zitten. Als we daaronder belanden, wordt het CDA voor het eerst een kleine partij.'