Amsterdam, 26 maart. In de filmzaal van het Tropenmuseum neemt Masha Novikova applaus in ontvangst voor haar documentaire Seven Years on the Frontline, een portret van de Russische journaliste Anna Politkovskaja, die onderzoek deed naar oorlogsmisdaden in Tsjetsjenië. In oktober 2006 werd zij vermoord. De moordenaars zijn nog steeds niet bekend.

De film komt aan als een mokerslag. Russische militairen die burgers schoppen, Tsjetsjenen die overleven in ruïnes, oude mensen die vertellen over Russische ‘zuiveringsoperaties’ waarbij zonen worden opgepakt die nooit meer terugkomen. In totaal zijn er, sinds het conflict uitbrak in 1999, honderdduizend burgers, rebellen en militairen omgekomen. Zowel Russische militairen als Tsjetsjeense rebellen begingen talloze gruwelijkheden. Tsjetsjenië is niet toegankelijk voor journalisten en er komen dus maar mondjesmaat beelden naar buiten. Op dit moment wordt er niet op grote schaal gevochten. Wel voeren separatisten nog steeds aanvallen uit op Russische troepen, zegt mensenrechtenadvocaat Lidia Yusupova, die speciaal voor de filmpremière naar Amsterdam kwam. ‘Ook gaan de arrestaties door en worden nog steeds burgers die verdacht worden van banden met de separatisten mishandeld en vermoord.’

Geen voetnoot
Tsjetsjenië is in politiek Den Haag niet echt een issue. In het meest recente stuk over de Russisch-Nederlandse betrekkingen, waarover aanstaande donderdag wordt gedebatteerd in de Tweede Kamer, komt het woord Tsjetsjenië niet één keer voor. In het document wordt de nadruk gelegd op ‘de goede betrekkingen’ en de rol van Nederland als een van ‘Ruslands grootste investeerders en handelspartners’. Met de ‘voorziene economische groei’ en ‘toenemende binnenlandse vraag’ is er ruimte om de relatie te ontwikkelen, ‘waarbij in het kielzog van grote bedrijven een grote rol is weggelegd voor het Midden- en Kleinbedrijf’.

Daarnaast heeft de Gasunie in februari 2007 een groot contract gesloten met het staatsbedrijf Gazprom om Russisch gas in Europa te distribueren. Nederland streeft ‘gezien het groeiend aantal gemeenschappelijke belangen’ naar ‘een duurzame relatie’ tussen de Europese Unie en Rusland. Pas als daarvan sprake is, ‘zullen voor Rusland minder makkelijke onderwerpen op de agenda komen’.

Tijdens zijn bezoek aan Poetin vorig najaar kwam er dan ook geen onvertogen woord over de lippen van Balkenende. Hij had het over een ‘jonge democratie’ waarmee hij voor het gemak over het hoofd zag dat Poetin stelselmatig de oppositie dwarszat, dat verkiezingswaarnemers werden geweigerd, dat journalisten werden opgepakt, en ga zo maar door. Wat een verschil met de Franse president Nicolas Sarkozy, die Poetin tijdens zíjn bezoek ten overstaan van de wereldpers te verstaan gaf dat Tsjetsjenië ‘geen voetnoot in de geschiedenis’ was.

Compensatie betalen
Noch in de Kamerstukken, noch tijdens debatten heeft Verhagen tot nu toe de aandacht gevestigd op een reeks recente uitspraken van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. Tsjetsjenen die via juridische procedures hun recht willen halen, liepen in Rusland tegen een muur. Zaken werden niet of slecht onderzocht, procedures eindeloos vertraagd. Dus gingen ze naar het Europese Hof. In oktober 2006 kwamen de eerste uitspraken. Inmiddels zijn er vijfentwintig veroordelingen van Rusland, en er zijn nog meer dan tweehonderd zaken die de komende tijd worden afgedaan. Keer op keer wordt het Kremlin verantwoordelijk gehouden voor executies, martelingen, verdwijningen en verkrachtingen. Ook oordelen de Europese rechters dat Moskou nalaat zaken fatsoenlijk te onderzoeken. Rusland moet op grond van de uitspraken compensatie betalen aan de slachtoffers. Families moeten informatie krijgen over hun verdwenen geliefden, zaken moeten worden heropend.

‘Op grond van de Europese Conventie voor de rechten van de Mens is Rusland verplicht aanbevelingen van het Hof uit te voeren,’ zegt Veronica Szente Goldstone van Human Rights Watch. En als het dat niet doet? ‘Dan moet er een stevige publieke veroordeling van Rusland komen, van alle Europese landen gezamenlijk. Het Kremlin houdt er niet van publiekelijk bekritiseerd te worden, maar dan moet je het juist doen.’

Filmmaakster Novikova hoopt op radicalere stappen. Nu overduidelijk is vastgesteld dat het Kremlin achter veel moordpartijen zit, is het de hoogste tijd dat de sterke man van Rusland zelf wordt aangeklaagd bij het Internationaal Strafhof in Den Haag. ‘Poetin moet naar Scheveningen, daar hoort hij thuis.’