‘Wie niet op de lijst staat,’ sprak Job Cohen bij de presentatie van de PvdA-kandidatenlijst, ‘is Eberhard van der Laan. Hij heeft besloten zich te kandideren voor het burgemeesterschap van Amsterdam, dat naar ik vernomen heb onlangs vacant is geworden.’

Cohen maakte er een grapje van, maar de afwezigheid van de oud-minister van Wonen, Werken en Integratie was gisteren toch de grootste verrassing van de PvdA-lijst. Het voedt een theorie die al enige tijd de ronde doet op het Binnenhof en in de Stopera.

Sinds begin 2007 spraken Wouter Bos en Job Cohen al in het geheim over de overdracht van het partijleiderschap. Ze wisten dus dat het burgemeesterschap van Amsterdam vrij zou komen, op z’n laatst in 2011. De nieuwe burgemeester moest natuurlijk een PvdA’er worden. En wie was daar beter geschikt voor dan Eberhard van der Laan? Er was alleen één probleempje: de goede man had nog geen landelijk profiel en bijbehorende Haagse contacten – een noodzakelijke voorwaarde voor de burgemeester van de grootste stad van het land.

In november 2008 deed zich een kans voor. Bos besloot Ella Vogelaar te dumpen wegens haar wanprestaties als minister van WWI. Haar vervanger: Eberhard van der Laan. Met twee jaar ministerschap achter de kiezen zou Van der Laan straks de perfecte kandidaat zijn voor Amsterdam. Zo was alles al afgekaart. Het enige dat anders liep, is dat de machtsoverdracht aan Cohen een een jaartje eerder plaatsvond dan verwacht, door de val van het kabinet.

Toch is er een probleem met deze theorie. Hij veronderstelt namelijk dat Van der Laan al die jaren op de hoogte was van de aanstaande Bos-Cohen-shuffle. Maar waarom verkondigde hij dan na de val het kabinet met veel klaroengeschal dat hij op de PvdA-lijst wilde en dat zijn werk als minister nog lang niet af was? Met als gevolg dat hij deze week gedwongen was zijn kandidatuur voor Amsterdam openbaar te maken – een ongewone en risicovolle stap bij burgemeestersbenoemingen?

Eén mogelijkheid is dat Van der Laan heel lang getwijfeld heeft, en uiteindelijk gezwicht is voor druk van de partijtop. Dat strookt ook met zijn eigen verklaring dat hij pas afgelopen vrijdag de knoop definitief heeft doorgehakt.

Maar volgens mij is Van der Laan nog wel een graadje slimmer. Hij wist al die tijd al dat hij naar Amsterdam wilde. Maar met zijn loyaliteitsverklaring aan de Haagse zaak heeft hij goodwill gewonnen. Mocht het straks toch niet lukken met dat burgemeesterschap (benoeming verwacht: begin van de zomer), dan kan hij alsnog met goed fatsoen minister worden in het volgende kabinet (formatie verwacht: eind van de zomer - op z’n vroegst). Zonder dat hij het risico loopt in de Tweede Kamer te belanden – een klus waar hij overigens uitermate geschikt voor zou zijn.

Of schat ik Eberhard nu té gewiekst in?