Buiten op het Plein voor de Tweede Kamer schettert het gepoetste koper van de marinierskapel: 'Oh when the Saints', 'Hup Holland Hup' en, ietwat voorbarig, 'We are the Champions'. In het werkvertrek van Alexander Pechtold klinkt het als een aubade aan de man die drie maanden voor de verkiezingen al de schaduwpremier van Nederland wordt genoemd. 'Sorry,' grinnikt de D66-leider. 'Deze muziek heb ik niet besteld.'

Alexander Pechtold heeft de wind in de rug. Zijn positie als aanvoerder van D66 is onomstreden, het Lenteakkoord staat vol hervormingen waar zijn partij al lang op aandrong, de peilingen zijn veelbelovend (nb: Sinds de publicatie van het artikel in VN# 26/27 is D66 gedaald in de peilingen. In de laatste meting van Ipsos Synovate stond de partij op 13 zetels, red.). Nu de PVV zichzelf buitenspel heeft gezet, zou Pechtold bij de kabinetsformatie wel eens een sleutelrol kunnen gaan spelen: hij kan met rechts, met links en door het midden. Maar waar staat de erfopvolger van Hans van Mierlo voor? Onder zijn leiding zijn de staatsrechtelijke hervormingen op de achtergrond geraakt. Het D66 van nu hamert vooral op drastische hervorming van de woningmarkt, de arbeidsmarkt en de zorg. En Europa moet meer slagkracht krijgen. Het is de agenda van de kosmopolitische elite, zeggen critici. De gewone man zou er de dupe van worden. Kortom: hoe progressief is Pechtold eigenlijk?

PvdA en SP noemen u een neoliberaal, de filiaalhouder van het grote bedrijfsleven in de Tweede Kamer.
'Prima voor het debat dat ze de handschoenen uittrekken. Maar wat betekent dat, een neoliberaal? Het is een frame, een etiket dat je op je tegenstander plakt om hem buitenspel te zetten. Ik vind inderdaad dat de overheid niet alles kan en moet willen, en dat je de banken niet moet nationaliseren. Maar is dat neoliberaal? Daar kan ik niets mee.'

Zelf donateurs werven
Tijdens de onderhandelingen over het Lente­akkoord werkte Pechtold eraan mee de bezuinigingen van de staatssecretarissen Bleker en Zijlstra op natuur en cultuur voor een groot deel terug te draaien. Maar hij vindt het wél terecht dat het nu demissionaire kabinet de discussie over overheidssubsidies op dat gebied in gang heeft gezet: 'Het waren botte bezuinigingen, maar ze hadden als positief neveneffect dat de culturele wereld en de natuurbeweging zijn wakker geschud. De alarmbel heeft geklonken: ze kunnen niet eeuwig aan het subsidie-infuus blijven hangen.'

Dat klinkt alsof u het eigenlijk wel met de ideologie van het kabinet-Rutte eens bent.
'De toon was me te rancuneus. Alsof er met progressief Nederland moest worden afgerekend. Maar de overheid zal een kleinere rol moeten gaan spelen en meer aan de mensen zelf moeten overlaten. Landschapsparken kunnen best zelf donateurs werven, giften aan toneelgezelschappen kunnen fiscaal aantrekkelijk worden gemaakt, zoals in de Geefwet van staatssecretaris Weekers gebeurt. Ik verzet me tegen het idee dat je voor alles je hand moet ophouden bij de overheid. Dat geldt niet alleen voor cultuur en natuur maar ook voor ontwikkelingssamenwerking. Deze keer hebben we de extra bezuinigingen op ontwikkelingssamenwerking die in het Catshuis waren afgesproken nog tegen kunnen houden. Maar ook daar moeten de organisaties nadenken over mogelijkheden om onafhankelijker te worden van de overheid.'

De vakbeweging verwijt u dat u met de Lentepartijen het pensioenakkoord heeft opgeblazen. Volgens dat akkoord zouden de lagere inkomens op hun vijfenzestigste met werken mogen stoppen en dat is nu niet meer zo.
'Akkoord? Akkoord? Er wás helemaal geen akkoord. Er was een afspraak dat de verhoogde AOW-leeftijd pas in 2020 zou ingaan zodat alle oudere werknemers werden uitgezonderd. Regeren betekent voor mij iets anders dan afspraken maken die pas over acht jaar ingaan. Bovendien was het een deal tussen een minderheidskabinet waarvan de gedoogpartner is weggelopen en een vakbeweging die in elkaar is gestort. Ik ben druk bezig met nadenken over een regeling voor de lager betaalden. Op 13 september zal ik mijn hand uitsteken naar de vakbeweging. Maar het moet duidelijk zijn dat we de verhoging van de AOW-leeftijd niet tot sint-juttemis gaan uitstellen. Ik ben niet tegen compensatie voor de lager betaalden, maar de stelregel is: iedereen moet langer doorwerken.'

Agnes Jongerius noemt de versoepeling van het ontslagrecht die in het Lenteakkoord staat een mokerslag voor mensen die toch al bang zijn voor hun baan. U loopt aan het handje van de werkgevers, zegt ze.
'Dat zegt zij, ja. Hans Biesheuvel van het midden- en kleinbedrijf is juist boos omdat zijn leden nu de eerste zes maanden van de WW moeten gaan betalen. Volgens Geert Wilders likt links Nederland zijn vingers af bij het Kunduz-akkoord. Roemer en Samsom zeggen dat het voor negentig procent dezelfde afspraken zijn die Rutte en Verhagen in het Catshuis met Wilders hebben gemaakt. Als de kritiek van alle kanten komt, denk ik: dan zitten we goed.'

De werkgevers kunnen mensen makkelijker gaan ontslaan.
'Daar hoef je helemaal niet zo bang voor te zijn. Let op de demografische ontwikkeling: straks gaan de babyboomers allemaal met pensioen en zal er om arbeidskrachten gevochten worden. Over een paar jaar heeft het onderwijs 250.000 nieuwe mensen nodig, de zorg 500.000 tot 700.000. Het is dus een tijdelijk probleem, het lost zichzelf op.'

Als dat zo is, waarom is het dan nodig mensen hun ontslagvergoeding af te pakken?
'De ontslagvergoeding wordt voortaan gebruikt om werknemers om te scholen voor banen in sectoren die wel toekomst hebben. Ik zie liever dat die mensen worden omgeschoold dan dat ze een bak geld meekrijgen om bij de ABN AMRO te beleggen. Bovendien versterken we in het Lenteakkoord de positie van zzp'ers die nu geen recht hebben op WW of geld voor omscholing. Ik neem het als vrijzinnig liberaal liever op voor die miljoen zzp'ers dan voor mensen met gevestigde belangen. Ik zie het als de opdracht van D66 om voor de troepen uit te lopen: de problemen agenderen die in de toekomst op ons afkomen, tegen het verzet van ouderwets links en ouderwets rechts in. Dat is ook de mentaliteit in mijn fractie. Wouter Koolmees, de financiële whizzkid van onze fractie, had hiervoor een topfunctie op het ministerie van Financiën. Ik heb alles op alles gezet om hem naar de Kamer te halen. Hij zei: Alexander, dat doe ik alleen als we gaan knokken voor echte hervormingen. Die garantie heb ik hem gegeven.'

Beschouwt u zichzelf als sleutelfiguur bij de komende kabinetsformatie?
'Nou ja, sleutelfiguur… Ik denk wel dat D66 een leidende rol kan en moet spelen. We hebben vijf jaar stilstand achter de rug. Balkenende en Bos hielden elkaar in een wurggreep. De een wilde niets doen aan de hypotheekrenteaftrek, de ander niets aan het ontslagrecht. Dus gebeurde het allebei niet. Rutte werd gegijzeld door Wilders met als gevolg dat er niet over de toekomst van de zorg kon worden gesproken. Kabinet, vakbeweging en PvdA hebben ervoor gezorgd dat de verhoging van de AOW-leeftijd pas in 2020 zou ingaan. Vijf jaar lang zijn maatregelen uitgesteld waarvan de gemiddelde burger al lang doorhad dat die nodig waren. Dat heeft het vertrouwen in de hele Haagse politiek ondermijnd. Als wij eraan kunnen bijdragen dat vertrouwen te herstellen door weer te doen waarvoor politici zijn neergezet, graag. Noem dat maar een sleutelrol.'

Niet zo euforisch
Het laatste kabinet dat volgens Pechtold wel de moed had zijn nek uit te steken, was Balkenende II - waarin hij zelf minister was. 'Er werd toen een hervormingsgezind economisch beleid gevoerd. De VUT en het prepensioen werden aangepakt, de WAO. Ministers als Gerrit Zalm, Laurens Jan Brinkhorst en Aart Jan de Geus waren niet de hele dag bezig de kiezers naar de mond te praten. Zij zeiden niet: u mag 130 kilometer op de Afsluitdijk rijden en de Grieken zijn slecht. Het soort ambitie dat Balkenende II had, is weggezakt. Ik wil dat elan terugbrengen in de politiek.'

Dat zal niet meevallen. Van het Lenteakkoord is nu al de helft ingetrokken of over de verkiezingen heen getild.
'Toen het werd gesloten, was ik er niet zo euforisch over als sommige anderen. Nu er kritiek op komt, ben ik daarover ook minder in paniek. Het akkoord heeft ertoe bijgedragen het vertrouwen van de mensen in de politiek te herstellen. We hebben met zijn vijven laten zien dat de middenpartijen ook in moeilijke omstandigheden zaken met elkaar kunnen doen. Ik vind het niet erg dapper dat sommigen met de verkiezingen in zicht nu weglopen voor maatregelen als de forensentaks. GroenLinks wil de treinreiziger uitzonderen, de VVD de automobilist. Dan sla je wel een gat van 1,3 miljard in de begroting. Rutte heeft het zelf tijdens het Catshuisoverleg bedacht maar zegt nu: in ons verkiezingsprogramma gaan we het heel anders aanpakken. De VVD doet aan vaandelvlucht. Je moet staan voor wat je hebt besloten.'

Vlak na de presentatie van het akkoord schreven de kranten: deze vijf partijen kunnen zo een nieuw kabinet vormen. Denkt u dat dat erin zit?
Pechtold, terwijl de marinierskapel het 'Auld Lang Syne' aanheft: 'In de weken dat we met elkaar spraken, ontstond er een bijzondere sfeer tussen de onderhandelaars. Van Ineke van Gent tot Stef Blok had iedereen het gevoel: nu moeten we tempo maken, we gaan na vijf jaar eindelijk iets doen. Als er tussen onderhandelaars chemie is, kun je samen voor miljarden versleutelen. Terwijl het anders over een paar miljoen al uit elkaar kan spatten. Maar het was een verstandshuwelijk, en dan nog alleen op financieel terrein. Met Arie Slob kon ik goed praten, maar alleen omdat we het niet hoefden te hebben over ethische kwesties als de embryoselectie en de weigerambtenaar.'

Met VVD en CDA zouden het ook lastige gesprekken kunnen worden.
'Je zou zeggen dat ze hebben geleerd van het onzalige avontuur met Wilders. Rutte heeft in 2010 een enorme strategische fout gemaakt door met de PVV in zee te gaan. Het getuigde van een kapot politiek kompas. Maar de VVD sluit samenwerking met de PVV weer niet uit, net als Mona Keijzer, de nummer twee van het CDA. Laatst bij Eva Jinek had Rutte het nog steeds over zijn mooie kabinet, kennelijk is het voor hem geen voltooid verleden tijd. Als VVD, CDA en PVV samen zesenzeventig zetels halen, acht ik het niet uitgesloten dat ze opnieuw voor elkaar kiezen.'

Rutte had in 2010 een kapot politiek kompas, zegt u. Waaruit is dat nog meer gebleken?
'VVD en CDA dachten: we gaan Wilders inkapselen, we zullen wel even het ongelijk van Ab Klink bewijzen. Dat is jammerlijk mislukt. Ik heb Rutte vooral kwalijk genomen dat hij zijn mond hield over het Polenmeldpunt van de PVV. Als hij binnen achtenveertig uur had gezegd dat hij het een rare site vond, was er niets aan de hand geweest. Nu kreeg het kabinet de buitenlandse ambassades en grote bedrijven als ING, Shell en Unilever over zich heen. Ze hadden de hele islamitische wereld al tegen zich in het harnas gejaagd en nu werden de Oost-Europeanen geschoffeerd. En wat zei Rutte? "Daar ga ik als premier niet over." Dat heeft onze positie in de wereld ernstig geschaad.'

U trekt van leer tegen Rutte maar qua economische ideeën zitten jullie toch heel dicht bij elkaar?
'Rutte en ik kunnen zaken doen. Zeker.'

Nepstrijd
In de fraai gelambriseerde werkkamer met uitzicht op het Plein valt ons oog op twee portretten van Pechtolds grote voorganger Hans van Mierlo: een zwart-witfoto op de schoorsteenmantel en een cartoon van Siegfried Woldhek die Pechtold net van de tekenaar zelf heeft gekregen. Van Mierlo was de man die voor een gekozen minister-president pleitte, maar het huichelachtig noemde dat politieke partijen zónder de benodigde staatsrechtelijke hervorming doen alsof de verkiezingen zouden gaan over de vraag wie er in het Torentje komt.

Het ziet ernaar uit dat de verkiezingen van 12 september gaan tussen Rutte en Roemer.
'Hans had groot gelijk. We kiezen in Nederland de Kamer, niet de premier. Maar we doen alsof het anders is. Tijdens de campagne van 2006 zei het CDA: stem op Balkenende, dan houd je Bos tegen. En de PvdA riep: stem op Bos, dan stop je Balkenende. Maar wat kregen we? Alle twee, met Rouvoet er gratis bij. Nu roepen Rutte en Roemer: stem op mij, dan hou je de ander tegen. Het is een nepstrijd, die niets te maken heeft met wat er gebeurt in de kabinetsformatie. Je stemt in Nederland niet op de premier maar op een politieke partij en de ideeën waar die partij voor staat.'

Als u dat vindt, waarom heeft u zich laatst in Buitenhof dan ook opgeworpen als kandidaat-premier?
'Als Rutte en Roemer doen alsof ze premier kunnen worden, dan kan ik dat ook. We vertegenwoordigen allemaal partijen die tussen de vijftien en dertig zetels kunnen halen, het kan alle kanten op. Als zij dat spelletje willen spelen, dan doe ik mee.'

In 2010 zei u nog: wat er ook gebeurt, ik blijf als fractievoorzitter in de Kamer. U maakte daar een principieel punt van. De andere politiek leiders zouden ook in de Kamer moeten blijven, zei u in NOVA.
'De kans dat ik in de Kamer blijf, is nog steeds heel groot. Maar de omstandigheden zijn veranderd. Toen bestond de D66-fractie uit drie mensen: Boris van der Ham, Fatma Koser Kaya en ik. In die situatie kon ik me niet veroorloven te zeggen: ik ga in het kabinet. Nu is de fractie veel groter en hebben we veel meer mensen die een dragende rol spelen: Wouter Koolmees, Stientje van Veldhoven, Kees Verhoeven. Nu heb ik wél de ruimte om te zeggen: ik wil best premier worden.' Met een blik op het portret van Van Mierlo: 'We zijn geen partij van de tweede categorie meer. Limburg is niet meer van het CDA, het noorden niet meer van de PvdA, de steden niet van de VVD. Niemand kan meer rekenen op een ijzeren voorraad aan stemmen. En dat is onze kans.'

U profileert D66 als de partij van het radicale midden. Wat bedoelt u daar eigenlijk mee?
'De term is van Els Borst, onze minister van Volksgezondheid onder Paars. Els had het gevoel: mensen associëren het midden met saai en grijs, daarom moeten we duidelijk maken dat we van het midden zijn maar wel van het vooruitstrevende midden. We hebben uitgesproken standpunten over de hypotheekrenteaftrek, het ontslagrecht, de AOW-leeftijd, we willen dat er een federaal Europa komt. Dat bedoel ik met radicaal. De Nederlandse politiek gaat traditioneel uit van een links blok tegenover een rechts blok. Maar VVD en CDA hebben zich twee jaar lang laten gijzelen door het rechts-populisme. En de liefdesverklaring van de PvdA aan de linkse populisten van de SP kan alleen maar tot een verstikkend huwelijk leiden. Het zijn twee blokken die stilstaan. De vernieuwing komt tegenwoordig uit het vooruitstrevende midden. Van partijen als D66.'

U heeft wel met concurrentie te maken: het CDA noemt zich ook de partij van het radicale midden.
'Mogen ze doen. Als ze zich ernaar gedragen, zijn ze welkom.'

Verenigde Staten van Europa
Buiten op het Plein speelt de blaaskapel de Eurovisie Mars. Mooi moment om de D66-leider te vragen waarom hij als een van de weinigen in de Tweede Kamer unverfroren pleit voor een federaal Europa. Zo zei hij op zijn partijcongres in november 2011: 'Noem mij een eurofiel, noem mij maar een federalist, maar bij vrij verkeer, bij één munt, bij één economie, hoort één politieke unie. Ik durf te dromen over de Verenigde Staten van Europa. Ik geloof erin dat ooit de politiek leider van D66 niet in Den Haag huist, maar in Brussel.'

Nu loopt u als tambour-maître wel erg ver voor de muziek uit. Is dat niet volkomen naïef?
'Ik wil dat de kiezers weten waar D66 naartoe wil. Daarom maak ik daar geen geheim van. Ik ben zelf van 1965 dus ik heb de oorlog niet meegemaakt, maar ik ben door mijn ouders wel opgevoed met Nie wieder Krieg. Ik heb zelf ervaren hoe het was om geen slagbomen meer tegen te komen in Europa. Ik heb als jongvolwassene de zwarte bladzij van de Balkanoorlog meegemaakt. Ik vind het geweldig om te zien dat ook Oost-Europese landen nu de mensenrechten naleven, dat homo's daar tegenwoordig steeds openlijker de straat op durven. Dat we nu vrede en vrijheid kennen, was ondenkbaar geweest zonder de Europese integratie.'

De meeste partijen - van VVD en PVV tot SP en ChristenUnie - vinden dat er geen soevereiniteit meer moet worden overgedragen aan Brussel.
'Die term soevereiniteit wordt voortdurend misbruikt. Wim Duisenberg, de president van De Nederlandsche Bank in de jaren tachtig en negentig, zei al: als de Duitsers de rente aanpassen, heb ik een kwartier de tijd om ze te volgen. Die vijftien minuten, dát is de Nederlandse soevereiniteit. Inmiddels zijn we tien, twintig jaar verder. Heel veel wetgeving komt uit Europa. Den Haag zal steeds meer het vertaalkantoor tussen Brussel en de Nederlandse samenleving worden. Dat moeten we niet ontkennen.'

Is het electoraal niet suïcidaal om uw eurofilie zo te etaleren?
'Dat zullen we op 12 september zien. Ik doe als het om Europa gaat geen water bij de wijn. Je wordt als politicus voortdurend om de oren geslagen met het argument: je moet meer rekening houden met de anti-Europese gevoelens in Nederland. Maar als je dat doet, wakker je die sentimenten alleen maar aan. Zoals Rutte heeft gedaan met zijn uitspraak: "Ik heb niets met de Grieken. Ze gaan op hun eenenvijftigste met pensioen en lijken alleen maar op vakantie te zijn." Hij verkoopt Europa als levertraan: misschien is het nodig maar het is wel vies. Dan vraag je om een negatieve stemming onder de bevolking. Ik doe daar niet aan mee, ik ga niet heulen met de tijdgeest. Dat is de grootste fout die een politicus kan maken.'

Uw pro-Europese standpunt slaat alleen aan bij de kosmopolitische elite in de grachtengordel en de studentensteden. U heeft een blinde vlek voor de lager opgeleiden die zich bedreigd voelen door de globalisering en de Europese integratie.
'Dat is onzin. De vrachtwagenchauffeur die Nederlandse komkommers naar Italië brengt, begrijpt ook hoe belangrijk Europa is. Net als de werknemers in de Rotterdamse haven en de jongeren die op vakantie in Salou zijn. Vroeger moesten die een tientje betalen om naar huis te bellen, nu kan dat voor twee euro. Dankzij Europa.'

Voor uw boek Henk, Ingrid en Alexander bent u met dertien PVV-stemmers in het land gaan praten. Wat heeft u daarvan opgestoken?
'Dat dé PVV-stemmer niet bestaat. De PVV-kiezers hebben een onbestemd gevoel van onbehagen, dat zich uit in "Het moet maar eens gezegd worden." Maar als je ze erop aanspreekt, blijken ze veel redelijker te denken over Europa, de islam en de globalisering dan in Den Haag wordt aangenomen. Ze vragen juist om weerwoord, ze zitten helemaal niet te wachten op politici die alleen maar blijven hangen bij: "I feel your pain."'

Zullen we het omdraaien: is het juist een slim strategietje van u om telkens over Europa te beginnen? Wilders is extreem anti-Europa, u extreem voor en zo spelen jullie je tijdens de verkiezingscampagne allebei in de kijker.
'Ik heb de afgelopen jaren in al mijn twaalf congrestoespraken aandacht besteed aan Europa, dus met de campagne heeft dat niets te maken. Maar ik constateer dat Wilders er het cruciale thema van wil maken. Nou, ik ook.'

Over Wilders gesproken: u zei in de Volkskrant dat u het linkse populisme van de SP nog gevaarlijker vindt dan het rechtse populisme van de PVV.
'Ik bedoelde dat ik alle vormen van economisch populisme heel gevaarlijk vind. De PVV bezondigt zich daaraan als ze de mensen voorspiegelt dat de BTW en de inkomstenbelasting omlaag kunnen en de lonen omhoog. De SP als ze volhoudt dat iedereen op zijn vijfenzestigste met pensioen kan blijven gaan. En allebei als ze zeggen dat je zonder ingrijpende maatregelen een eind kunt maken aan de gigantische kostenstijging in de zorg.'

U noemde het linkse populisme 'tegen het politiek-misdadige aan'.
'Veel kiezers redeneren: Wilders is me te extreem met zijn geschreeuw over boerka's en hoofddoekjes dus laat ik maar op de SP stemmen want die zijn ook tegen Europa en voor de gezondheidszorg. Maar bij de SP vragen ze niet door. Ik vind dat die partij de kiezers een rad voor ogen draait door te suggereren dat we in de verzorgingsstaat alles bij het oude kunnen laten. Wat nu dreigt, is dat we van het ene naar de andere kant doorschieten. Van de akkoorden waarbij rechts zijn vingers kan aflikken naar de loze beloften van Emile Roemer. Ik vind het economisch populisme het engst.'

Kunt u ook iets positiefs over de SP bedenken?
'Persoonlijk waardeer ik Emile Roemer zeer. We komen allebei uit de lokale politiek. Mijn vaders familie komt ook uit Oost-Brabant dus ik herken dat gemoedelijke. Ik heb laatst met Roemer geluncht en dan merk je dat hij meent wat hij zegt. We gaan hoffelijk met elkaar om, al zijn we het politiek totaal met elkaar oneens.'

In Denemarken regeren uw sociaal-liberale geestverwanten met gedoogsteun van de plaatselijke SP. Sluit u samenwerking met de SP in een nieuwe coalitie uit?
'Nee. Die luxe kunnen we ons niet veroorloven. Maar dat wil niet zeggen dat ik ernaar uitkijk.'

U viel Diederik Samsom net aan op zijn liefdesverklaring aan de SP. Bij de PvdA-fractie zeggen ze: Pechtold weigert al twee jaar met ons op te trekken dus moeten we wel met Roemer.
'Dan wordt me wel een enorme invloed toegedicht. De PvdA is verantwoordelijk voor haar eigen koers, dunkt me. Ik ken de geschiedenis van de omgangsvormen tussen de PvdA en D66. Het gebrek aan loyaliteit heeft niet bij ons gelegen. We zijn de afgelopen periode vaak met de PvdA opgetrokken, bijvoorbeeld tegen de kabinetsbezuinigingen op het passend onderwijs en het persoonsgebonden budget. Maar toen we het bij het Lenteakkoord echt konden regelen, gaven ze niet thuis.'

Van Hans van Mierlo is de uitspraak: met het pistool op de borst kies ik altijd voor de PvdA.
'Traditionele volkspartijen als CDA, VVD én PvdA hebben te lang bepaald wat er in Nederland gebeurt. Ze hebben samen elke vorm van democratische vernieuwing gefrustreerd, ze hebben het systeem overeind gehouden. Ik wil me niet afhankelijk maken van een van die drie partijen, ook niet van de PvdA. Ik geloof in de eigen kracht van D66. Er is geen partij waarvan ik zeg: dat is onze gedoodverfde partner.'

We hebben uit zeer betrouwbare bron vernomen dat u Van Mierlo op zijn sterfbed heeft moeten beloven dat D66 nooit meer mee zou doen aan een centrum-rechts kabinet.
Pechtold werpt een blik op het portret van Van Mierlo dat hij van Siegfried Woldhek heeft gekregen en zegt dan: 'Zo is het niet gegaan. Ik heb de laatste jaren van zijn leven intensief contact met Hans onderhouden. Het grootse van Van Mierlo was dat hij me nooit dwingende opdrachten heeft gegeven. Hij sprak in paradoxen, uitte zijn twijfel, zei tegen me: wees je goed bewust van wat je doet.'

Van Mierlo voelde zich verbonden met de Partij van de Arbeid. U niet?
'Ik heb geen verbond met de PvdA maar met progressief Nederland. Dat bestaat uit ideeën, vertegenwoordigd door mensen. En die zijn altijd in beweging.'