Er moet een tijd zijn geweest dat het verschil tussen links en rechts makkelijk viel uit te leggen. Links waren de arbeiders die met de rode vlag voorop betoogden voor de achturendag. Rechts was de gezeten burgerij die niet over het gebrek aan sociale voorzieningen maar over de hoge belastingen klaagde. Tot in de jaren zeventig en tachtig was het politieke landschap van Nederland overzichtelijk. De lagere inkomensgroepen steunden Joop den Uyl, die elke arbeider een eigen auto beloofde. De employés en kleine ondernemers voelden zich aangetrokken tot de christen-democraten en liberalen als Hans Wiegel.

Pas tegen de eeuwwisseling ontdekten politicologen en opiniepeilers dat de lager opgeleiden niet meer links, maar rechts waren. Zíj hadden de meeste moeite met de multiculturele samenleving, de open economie en de Europese samenwerking. Onderzoek van de Universiteit van Amsterdam wees uit dat een partij met een sociaal gezicht én een hard standpunt over de migranten met gemak een kwart van de kiezersmarkt kon veroveren. Pim Fortuyn en zijn erfopvolger
Geert Wilders maakten die profetie waar.

Anno 2011 ziet de electorale kaart van Nederland er totaal anders uit dan in de tijd van Den Uyl, Lubbers en Wiegel. Gematigd-linkse partijen als de PvdA, D66 en GroenLinks appelleren vooral aan de kosmopolitisch ingestelde bovenlaag, de lattedrinkers die op hun MacBook een Keynotepresentatie voorbereiden. De hoogste score halen die partijen in de grachtengordel en in studentensteden als Utrecht, Wageningen en Nijmegen. De PVV - maar ook de SP - bedient ondertussen de arbeidersklasse. Hun kiezers wonen niet in de stadscentra maar in de volkswijken en op het platteland. Er heeft zich een politieke herverkaveling voorgedaan, signaleert Josse de Voogd in zijn studie Bakfietsen en rolluiken. De electorale geografie van Nederland.

Een van de onderwerpen die hoger opgeleiden en lager geschoolden verdeeld houdt, was vanaf het begin de introductie van de euro. In 1997 en 1998 peilde onderzoeksbureau TNS NIPO de meningen over de nieuwe munt, memoreert Peter Kanne in het onlangs verschenen boek Gedoogdemocratie. Tweederde van de Nederlanders stond sceptisch tegenover de euro. Alleen de kosmopolitische bovenlaag was vóór. De mensen met de lage inkomens wilden de gulden handhaven. Kanne: 'In de laagste inkomenscategorie waren acht op de tien kiezers tegen de euro.'

Sinds de kredietcrisis lijken alle verhoudingen in de wereld op hun kop gezet: Griekenland en Italië werden door de hedgefunds zo onder vuur genomen dat Papandreou en Berlusconi moesten wijken voor een kabinet van technocraten, economen bepleiten de opsplitsing van de eurozone in een Neuro en een Zeuro, de Duitse bonskanselier Angela Merkel pleit voor het snel tot stand komen van een politieke unie van de landen die de euro hebben ingevoerd. Ze benadrukt dat we 'meer in plaats van minder Europa willen'.

Eén ding is hetzelfde gebleven: het opinieklimaat in Nederland. De lattedrinkers zijn onverminderd vóór Europa, de truckchauffeurs, bouwvakkers en verpleegsters tégen. Veertig procent van de mensen met een lage opleiding vindt dat Nederland uit de euro moet stappen, berekende Maurice de Hond. Bijna zestig procent van de respondenten had liever gezien dat we onze eigen munt hadden gehouden. Van de hoger opgeleiden is 33 procent die mening toegedaan, van de mensen met een lage opleiding maar liefst 83 procent.

Geert Wilders wist dan ook precies wat hij deed toen hij in De Telegraaf een onderzoek aankondigde naar de terugkeer van de gulden. Eenderde van de Nederlanders is het met hem eens, becijferde De Hond meteen. Op zijn persconferentie in Nieuwspoort liet de altijd glimlachende Mark Rutte zich zo luchtig mogelijk uit over dit plan. Onderzoek doen stond elke Nederlander vrij, zelfs als het om zijn gedoogpartner ging. Misschien bewees de studie wel dat er geen alternatief voor de euro bestond, dat was dan mooi meegenomen. Maar Rutte weet dat hij zich tussen hamer en aambeeld bevindt. Net als zijn voorgangers Kok en Balkenende geniet hij van de contacten met de groten der aarde die het premierschap met zich meebrengt. Hij was te gast op het Elysée, hij is bevriend met Cameron, hij bracht een bezoek aan het tweede huisje van Merkel in de Oost-Duitse Provinz. De kanselier wil dat Nederland toetreedt tot een politieke unie van de eurolanden. Terwijl Rutte van Wilders minder Europa moet beloven in plaats van méér.

Het rechtse kabinet heeft zich ten doel gesteld de lager opgeleiden een stem in de politiek te geven. Dat maakt de euro tot een heter hangijzer dan de AOW, de Wajong en het PGB bij elkaar. Als de arbeiders nog één keer naar het Malieveld optrekken, dan is het om de terugkeer van de gulden te eisen.