Bij het televisieprogramma Zomergasten stak minister Ronald Plasterk van Cultuur op een beschaafde manier de draak met de subsidieverstrekkingen aan ‘hogere kunsten’ als moderne muziek. Hij liet een fragment zien van de Engelse televisie Yes Minister waarin de minister en zijn ambtenaren stoeien over de vraag of subsidies aan de opera nou wel door moeten gaan. In zijn gesprek met presentator Bas Heijne benadrukte Plasterk dat hij zeker ‘geen cultuurbarbaar’ is, maar dat gezelschappen die voorstellingen brengen waar maar weinig mensen op afkomen zich wel moeten afvragen of ze hun subsidies goed besteden. Het leek een sneer naar de muziekensembles die onlangs te horen kregen dat hun subsidies zullen worden stopgezet of sterk worden ingekrompen, zoals het Mondriaan Kwartet, de Volharding en het Asko-Schönberg Ensemble. De voorlopige adviezen werden uitgebracht door de commissie Muziek van het Nederlands Fonds voor de Podiumkunsten. Dit Fonds beslist onafhankelijk van minister Plasterk over de toekenning van subsidies aan gezelschappen die niet tot de ‘basis-infrastructuur’ horen, dat wil zeggen niet tot de cultuurdragers die in elk geval in aanmerking komen voor een jaarlijkse subsidie.

Dat het Asko-Schönberg Ensemble niet tot de basis-infrastructuur werd gerekend, leidde al tot opgetrokken wenkbrauwen, maar nu het gezelschap ook volgens de plannen een derde van haar subsidie zal moeten inleveren, staat de muziekwereld op zijn achterste benen. Waarom juist het Asko-Schönberg Ensemble, dat internationaal zo hoog in aanzien staat? Kreeg het gezelschap de afgelopen maanden niet de ene prijs na de andere voor haar cd’s? Maar liefst drie Edisons, een hoge Duitse muziekprijs, een prestigieuze onderscheiding van de BBC.

Dirigent van het Asko-Schönberg Ensemble Reinbert de Leeuw zat afgelopen zondag met kromme tenen naar de minister te kijken. Hij is ten einde raad. Als de subsidieadviezen worden opgevolgd, zo vreest De Leeuw, zal zijn internationaal bejubelde gezelschap ‘desintegreren’. De Leeuw: ‘Dat zou een ongelofelijke klap zijn.’

Plasterk zei bij ‘Zomergasten’ dat er zalen zijn waar niemand in zit en dat je je dus moet afvragen of je daarmee door moet gaan.
‘Het is een soort mantra, ik heb hem al tien keer horen zeggen dat op elke stoel die verkocht wordt zoveel moet worden bijgelegd. Hij zet ons weg alsof we elitair bezig zijn. Hij denkt: die mensen doen het helemaal niet voor publiek, die doen het voor zichzelf, dat is allemaal inteelt. Waarom kan hij geen warmte opbrengen voor de muziek? Waarom kan hij niet zeggen dat het een deel van onze cultuur en onze beschaving is? Ik vind het armoedig. Echt armoedig. Er staat hier niet een man die voor ons de cultuur in de regering met kracht verdedigt. Dat voel ik totaal niet.’

Heeft u Plasterk ooit persoonlijk proberen te overtuigen?
‘We zijn een paar maanden geleden bij hem op bezoek gegaan, toen vroeg ik hem of iemand als Louis Andriessen in Nederland gespeeld zou moeten worden. Toen keek hij me aan en zei: “Daar moet dan wel publiek voor zijn”. Weet Plasterk wel waar hij het over heeft? Hij ging er volledig aan voorbij dat de opera’s die we van Andriessen hebben uitgevoerd ongelofelijk succesvol waren. Zijn laatste opera La Commedia was de eerste voorstelling bij het Holland Festival die volledig was uitverkocht. Ik heb nog nooit meegemaakt dat een uitvoering van hem niet uitverkocht was. Maar dat weet Plasterk blijkbaar niet.’

Is Plasterk dan verkeerd geïnformeerd?
‘Ja, hij is totaal verkeerd geïnformeerd. Als je eens wist hoe hard wij er aan werken om het bezoeken van een concert aantrekkelijk te maken, dat je een verhaal vertelt, dat je probeert mensen naar binnen te trekken. Het hele idee dat het zich in een hoekje afspeelt, zonder dat het enige maatschappelijke betekenis heeft, daar word ik wel ontzettend treurig van.’

Wat als de bezuinigingen doorgaan?
‘Dat is moeilijk te overzien. Je ontkomt niet aan de vaste kosten, het bureau, de instrumentenverhuur, het transport, daar kan je niets aan veranderen. De honoraria zijn al zo ontzettend laag, daar kunnen we dus niet op beknibbelen. We zullen de helft van alle voorstellingen moeten schrappen. Dat zou een drama zijn. Alle grote producties zullen er uit vallen. Uitvoeringen van Louis Andriessen kan je vergeten. Hoe kan je stukken met een bezetting van zestig man spelen als je zo geknot wordt? Het wordt dan gewoon te kostbaar. Je kan dan alleen maar kleinere dingen doen. Het zou een totale desintegratie betekenen van het Ensemble, want je kan mensen niet goed meer aan je binden als ze niet voldoende te doen hebben.’

Plasterk zei in de Tweede Kamer dat het Schön­berg Ensemble te weinig optreedt.
‘Dat is onzin, we treden voldoende op. We willen zelfs meer optreden, we staan te popelen. Maar als je weet wat voor kaalslag er heeft plaatsgevonden in de provincie – die zalen en culturele centra hebben echt geen cent meer te makken en programmeren daarom zo op safe; en dus veel cabaretiers. We willen ook heel graag ingaan op uitnodigingen uit het buitenland, die we regelmatig krijgen. Maar dan moeten we extra honoraria aan musici betalen en dat kunnen we niet omdat er geen geld is. Het is een vicieuze cirkel. Kijk naar vergelijkbare gezelschappen in Duitsland of Frankrijk, die hebben wel drie, vier keer zo veel geld te besteden, dan kan je makkelijker op buitenlandse tournees gaan.’

Plasterk zei in de Kamer ook dat het Schönberg en het Asko Ensemble alleen maar zijn gefuseerd om zo een groter ensemble te vormen en dus in aanmerking te komen voor een structurele subsidie. Hij noemde dat een hellend vlak.
‘Het is absoluut geen bestuurlijke truc geweest, het is een artistieke beslissing geweest. We spelen al jaren samen, met uitvoeringen van de grote werken van Louis Andriessen bijvoorbeeld.’

‘Het Parool’ stelde dat er sprake is van popularisering van de Nederlandse cultuur.
‘Ik wil hierover niet meteen een uitspraak doen. Wat ik in ieder geval wel vind, is dat deze commissie Muziek die is aangesteld volkomen onverantwoordelijk te werk is gegaan. Haar criteria zijn: kwaliteit, verscheidenheid, internationale uitstraling. Nou, daar voldoen wij perfect aan. En niet alleen bij ons, maar ook bij het Nederlands Kamerkoor hebben ze geblunderd. Dat koor is uniek in de wereld. Het huidige voorstel betekent het einde van ons én van het Kamerkoor, hoe haal je het in je hoofd? Wat de commissie eigenlijk zegt: het interesseert ons eigenlijk helemaal geen bal dat Louis Andriessen niet meer wordt uitgevoerd. De Nederlandse componisten kunnen wat ons betreft de pot op. En het Muziekgebouw aan het IJ kan je net zo goed leeg laten staan. Dat is wat er eigenlijk met zoveel woorden in het advies staat.’

Gelden deze verwijten alleen de commissie of ook Plasterk?
‘In de eerste plaats de commissie, de minister heeft het uit handen gegeven. Hij wast zijn handen in onschuld. Maar er is wel sprake van uitholling van de democratie dat dit soort beslissingen genomen kunnen worden zonder dat daar fatsoenlijke politieke controle op is. Dat vind ik verontrustend.’

Wat verwijt u Plasterk?
‘Hij heeft te makkelijk afstand gedaan van een aantal terreinen die naar mijn mening behoren tot het cultuurbeleid en die je niet aan een fonds kan overlaten. Een fonds is voor incidentele voorstellen, dan hoef je niet door die hele bureaucratische molen heen. Ik vind dat nu een zeer ingrijpende beslissing door een autonoom fonds wordt genomen zonder dat de Tweede Kamer of de minister daar nog echt controle op kan uitoefenen. Dat vind ik werkelijk zorgelijk.’

Inmiddels heeft u bijval gekregen van de commissie die de subsidies heeft toegewezen aan de componisten.
‘Daar ben ik vanzelfsprekend dolgelukkig mee. We hebben al meteen gezegd: als wij minder kunnen optreden, heeft dat enorme gevolgen voor de componisten in Nederland. De mogelijkheden om uit te voeren, worden drastisch ingekrompen. We hebben in vier jaar 119 stukken van 81 Nederlandse of in Nederland wonende componisten uitgevoerd. Wij zijn een open huis voor componisten, die komen als eerste naar ons toe. En wij zoeken ze ook op, gaan naar conservatoria toe om met studenten te werken, dat wordt allemaal terzijde geschoven. Dat de commissie van de componisten nu openlijke kritiek heeft geuit op de subsidieadviezen betekent dat er binnen het Fonds een stevig meningsverschil bestaat, dat er een enorme strijd gaande is.’

Roeland Hazendonk, voorzitter van de commissie componisten zet in ‘Het Parool’ zijn vraagtekens bij de commissie die heeft beslist over de subsidieaanvraag van de muziekgezelschappen. Mee eens?
‘Ik loop al vijfenveertig jaar mee in de muziek, ken alles en iedereen. Ik vond het dan ook een hele prestatie dat ik van zeven van de acht leden van de commissie nog nooit had gehoord. We trekken de competentie van deze commissie in twijfel. Alleen de voorzitter ken ik. Dat is Roland Kieft, de AVRO-coördinator voor Radio 4. Hij stelt in zijn cv’tje, dat was bijgesloten bij de bekendmaking van de samenstelling van de commissie, dat hij verantwoordelijk was voor de VARA-matinee en Vrijdagavond in Vredenburg. Dat is echt een gotspe, daar heeft hij geen bal mee te maken.’

Hazendonk zei ook: de levende muziek dreigt te worden ver-avro’d.
‘Hij heeft gelijk voor wat betreft Radio 4. Daar is de moderne muziek al sterk teruggedrongen. En als deze adviezen worden opgevolgd, zal dat een verarming betekenen voor de levende muziek in Nederland. Daar is geen enkele twijfel over.’