‘Beste partijgenoten, de PvdA beschikt over veel hoogwaardige expertise op het gebied van ontwikkelingssamenwerking,’ zo begint de e-mail die directeur Peter Heintze van de Evert Vermeer Stichting op 5 september verstuurt naar acht directeuren van hulporganisaties. De Evert Vermeer stichting (EVS) is de Derde Wereld-denktank van de PvdA en Heintze nodigt de acht geadresseerde PvdA’ers uit voor ‘een informeel overleg van een klein gezelschap directeuren’ met minister voor Ontwikkelingssamenwerking Koenders om te kijken ‘op welke manier we hem het beste kunnen ondersteunen’.

De uitnodiging van EVS-directeur Heintze komt op een moment dat Ontwikkelings­samen­werking onder vuur ligt. Uit recente onderzoeken blijkt dat de Nederlandse burger steeds minder geloof hecht aan het nut van ontwikkelingshulp. En van journaliste Lin­da Pol­man verscheen net het zeer kritische boek De Cri­sis­karavaan over de hulpverlening. In de Twee­de Ka­mer wil VVD’er Arend Jan Boe­ke­stijn dat de ontwikkelingsbudgetten drastisch wordt teruggebracht. SP’er Ewout Irr­gang pleit ervoor de 33 miljoen subsidie voor de NCDO, de organisatie die probeert het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking in Ne­der­land te verbreden, direct naar de armen te sturen. En de PVV wil helemaal af van overheidssteun voor de Derde Wereld.

De komende tijd zullen critici van de hulp voldoende munitie vinden om hun argumenten kracht bij te zetten. Deze week wordt in de Twee­de Ka­mer gedebatteerd over een kritisch rapport van de In­spec­tie Ontwikkelings­sa­men­wer­king en Beleidsevaluatie over de hulp aan Afri­ka. Later dit jaar komen er naar verwachting kritische rapporten van de We­ten­schap­pe­lijke Raad voor het Re­ge­rings­beleid en het CDA en de VVD. En ook de eigen Evert Ver­meer Stichting komt met een rapport met de centrale vraag: ‘Deugt de hulp wel?’ Minister Koen­ders zei onlangs in een toespraak dat hij bang is dat er een groot en oncontroleerbaar debat over ontwikkelingssamenwerking zal losbarsten, nu na de rel rond Duy­ven­dak de grote afrekening met de idealen van de jaren zestig, zeventig en tachtig lijkt te zijn begonnen.

Onderlinge afstemming
Het namenlijstje van de acht directeuren van PvdA-huize aan wie Heint­ze de mail stuurt, laat zich lezen als de who is who van het ontwikkelingswereldje. Go­de­lie­ve van Heteren, voormalig PvdA-Ka­mer­lid en tegenwoordig een van de directeuren van Cord­aid, Hi­vos-directeuren
Ma­nu­e­la Mon­tei­ro en Al­lert van den Ham, Hennie Hel­mich van de NCDO, Jan Gruiters van het IKV, de voorman van Plan Ne­der­land Jan Jaap Klein­ren­sink en algemeen directeur Jack van Ham van de van oorsprong christelijke organisatie ICCO. Het is opvallend dat ook directeur Nina Tellegen van de stichting DOEN acte de présence geeft bij het overleg. Zij verdeelt de miljoenen van de Post­co­deloterij en is financieel dus onafhankelijk van Koen­ders. Wel is ze al jaren actief binnen de PvdA (ze was onder meer voorzitter van de Zuid-Noord Com­mis­sie en campagneleider voor het voorzitterschap van Li­li­an­ne Plou­men) en ze is een vertrouweling van Koenders. In het vakblad Vice Versa werd Tel­le­gen zelfs ‘de ministerfluisteraar’ genoemd. Wie overigens ontbreken in het rijtje is Novib-directeur Fa­rah Ka­ri­mi en -voorzitter Joris Voorhoeve – maar dat zijn dan ook een GroenLinkser en een VVD’er.

Op 26 september laat Heintze weten dat de bijeenkomst definitief doorgaat op 1 oktober in de Groen van Prinstererzaal van de Tweede Kamer. En ook dat is opvallend. In het parlementsgebouw worden alleen bijeenkomsten belegd in bijzijn of op uitnodiging van een Kamerlid. Buitenstaanders (inclusief ministers) mogen geen kamers reserveren. Maar deze keer is dat blijkbaar geen probleem.

Tijdens het overleg wil Heintze het hebben over de vraag hoe Bert Koenders beter gebruik kan maken van ‘de beschikbare kennis en expertise binnen de PvdA’. Ten tweede moet worden gesproken over onderlinge afstemming in reacties op (mogelijke kritische) rapporten over ontwikkelingssamenwerking.

Hivos-directeur Monteiro stelt voor om voor het gesprek met Koenders ‘een uurtje eerder bij elkaar te komen om te kijken of we een aantal lijnen gezamenlijk kunnen trekken’. Goed idee, reageert Heintze. Maar: ‘Wat ik wil voorkomen is dat Bert de indruk krijgt dat hij ineens wordt geconfronteerd met een wensenlijstje van de samengekomen PvdA-NGO-bobo’s. Ik wil vooral een opening bieden en kijken of er bij Bert behoefte bestaat om terug te vallen op het eigen PvdA-netwerk. Natuurlijk met als achterliggende gedachte om gezamenlijk sterker in het maatschappelijke debat te staan.’

Heintze meldt verder met een kwinkslag dat huidig PvdA-voorzitter en voormalig Cord­aid-directeur Lilliane Ploumen ‘op uitnodiging van haarzelf’ ook aanwezig zal zijn bij wat in de header van de e-mails inmiddels ‘het informeel overleg met Bert Koenders’ wordt genoemd.

Op 7 oktober verstuurt Heintze de notulen van de bijeenkomst aan de acht directeuren. ‘Al­ge­meen wordt erkend dat zowel ontwikkelingssamenwerking als de PvdA in het publieke debat in het defensief zitten,’ vat hij het gesprek samen. Daarom moet ‘op strategische momenten’ tussen ‘Bert’ en grote medefinancieringsorganisaties (als ICCO en Cordaid) een ‘betere onderlinge afstemming komen’ over wat er ‘naar buiten wordt gebracht’. Zo moet bij het komende parlementaire debat over het Afrika-rapport worden bekeken of ‘onderlinge standpunten elkaar kunnen versterken’. En bij de begrotingsbehandeling later dit jaar zouden aanwezigen ‘elkaar in een vroeg stadium op de hoogte kunnen stellen van de inzet waarmee we de begrotingsbehandeling in gaan’.

Er is verder behoefte, zo wordt geconstateerd, aan een ‘onverdacht’ en ‘gezaghebbend persoon’ die het voor ontwikkelingssamenwerking opneemt. Iemand als Joop van den En­de, die tijdens Zomergasten opeens een lans brak voor maatschappelijke betrokkenheid. Maar het is niet makkelijk zo iemand te vinden.

Klokkenluider
De gelekte e-mails en de notulen van de vergadering waaruit hierboven geciteerd wordt, zijn afkomstig van ‘een verontrust CDA-lid’ die werkzaam zegt te zijn bij een ‘voormalige katholieke hulporganisatie’. Hij of zij beweert de e-mails te hebben gevonden ‘op de printer bij onze directie’. De klokkenluider verzet zich tegen de in zijn of haar ogen te ver gaande invloed van de PvdA op de ontwikkelingssector. ‘Ik heb er genoeg van dat onze organisaties worden overgenomen door Bert Koenders,’ aldus de klokkenluider. ‘Niet eerder gebruikte een minister zijn subsidiemacht om draagvlak af te dwingen. De ontwikkelingsorganisaties worden gelijkgeschakeld.’

Een van de aanwezigen bevestigt dat er een bijeenkomst is geweest, maar meldt dat niet alles wat tijdens de vergadering werd gezegd in de notulen is opgenomen. Zo gaf Koenders EVS-directeur Heintze een flinke waarschuwing. Waarom, zo vroeg de minister zich af, komt de PvdA-denktank binnenkort met een kritisch rapport? Zou dat door de buitenwereld niet worden gezien als een motie van wantrouwen? Ook NCDO-directeur Hennie Helmich kreeg het zwaar te verduren. Hij had die ochtend tijdens een bijeenkomst van burgemeesters publiekelijk gezegd het te betreuren dat Koenders de NCDO feitelijk heeft opgeheven. Koenders was not amused en zei voor het front van de directeuren dat hij niet meer met Helmich wilde spreken.