Het CDA worstelt met het gedoogkabinet, maar ook de Partij van de Arbeid mag bij zichzelf te rade gaan.

Tijdens het afscheidsfeest van Wouter Bos, afgelopen vrijdag in het Amsterdamse Hotel Arena, was er op verzoek van de vertrekkende partijleider muziek en dans, maar géén toespraken. Dat was niet onverstandig.

De laatste keer dat de PvdA in dezelfde ruimte een feestje hield - in februari 2008 na het eerste jaar Balkenende IV - waren er wél speeches. En daar hebben weinig mensen warme herinneringen aan. Partijvoorzitter Lilianne Ploumen en Bos zelf hielden moeizame verhalen om de moed erin te houden bij de PvdA-getrouwen, ondanks de ruzies met het CDA in het kabinet en de beroerde peilingen. En beginnend fractieleider Mariëtte Hamer deed haar best zich te ontpoppen tot de Obama van Maassluis. 'Yes we can!' probeerde ze, gevolgd door een lauw applausje uit de zaal.

Ook nu heeft de PvdA geen reden tot groot gejuich. Aanvankelijk leek de plotselinge aankondiging van Wouter Bos dat hij plaats maakte voor Job Cohen een meesterzet. De partij steeg flink in de peilingen, terwijl het CDA, de grote rivaal in het kabinet, steeds verder wegzakte. Maar uiteindelijk bleef de Partij van de Arbeid nét achter bij de VVD. De onderhandelingen over een Paars-pluskabinet liepen spaak. En nu hebben de sociaal-democraten het nakijken terwijl Mark Rutte, Maxime Verhagen en Geert Wilders een rechts gedoogkabinet formeren.

In de PvdA-fractie wordt met enig leedvermaak gadegeslagen hoe het CDA verscheurd dreigt te raken door de mogelijke samenwerking met Geert Wilders. Eindelijk zijn de rollen eens omgedraaid: zie de christen-democraten, die machtswellustelingen, eens worstelen met zichzelf. Het is een begrijpelijke emotie, maar niet een om trots op te zijn.

Sinds de verkiezingscampagne van 2006, toen Wouter Bos door het CDA als draaikont werd weggezet, is er bij de PvdA-top het sentiment ingeslopen dat wat slecht is voor het CDA, goed is voor de PvdA. Het onderlinge wantrouwen verziekte de sfeer in het kabinet. En nu leidt het leedvermaak over het lot van het CDA weer af van het eigen falen van de sociaal-democraten.
Eerst lieten ze zich de verkiezingsoverwinning ontglippen door een richtingloze campagne. Terwijl de partijtop alle hoop vestigde op Cohen, werd er niets geïnvesteerd in linkse samenwerking of mogelijk paarse samenwerking ná de verkiezingen.

Vervolgens maakte de partijtop een rommeltje van de formatie. In de inner circle van de VVD is te beluisteren dat de liberalen aanvankelijk best bereid waren serieus over Paars-plus te praten, maar dat ze meteen al te maken kregen met gebrek aan regie bij de sociaal-democraten: de een zei dit, de ander dat. 'Wij wilden best zaken doen,' zegt een invloedrijke VVD'er, 'Maar met déze PvdA gaat het niet.'

Al na twee weken onderhandelen liet de PvdA-top Paars-plus uit z'n handen vallen, met als argument dat er eerst maar eens gekeken moest worden naar een rechts kabinet. Dat alles in de verwachting dat Rutte vanzelf wel weer terug zou komen, óf dat er ruimte zou komen voor een links minderheidskabinet.

GroenLinks-leider Femke Halsema vindt dat de sociaal-democraten veel te snel zijn afgehaakt. 'De PvdA had langer over Paars-plus moeten blijven praten.'

Tezelfdertijd wees Job Cohen een middenkabinet met CDA en VVD nadrukkelijk af, naar later bleek om electorale redenen: de PvdA is bang om in zo'n kabinet 'leeggegeten' te worden door de andere linkse partijen. Maar wat is het alternatief? Toekijken hoe Geert Wilders meeregeert en zelf verkommeren in de oppositie? Door het middenkabinet zo te blokkeren, gaf de PvdA Mark Rutte en Maxime Verhagen het ideale argument om het rechtse gedoogkabinet te verkopen aan het kritische deel van hun achterban: Cohen wil niet, nu móéten we wel met Geert.

De partijstrategen van de PvdA hebben zich al weken geleden bij de komst van het rechtse kabinet neergelegd. Op 4 augustus, de dag dat Ruud Lubbers zijn werk als informateur in de Kamer kwam verdedigen, sprak Martijn van Dam, lid van het permanente campagneteam: 'Tja. Als we wél hadden gewonnen, was het heel anders gelopen. Niks aan te doen.' Waarna hij, net als de rest van de PvdA-fractie, op vakantie ging. Sindsdien hebben GroenLinks en D66, de gedroomde coalitiepartners, niks meer van de PvdA vernomen.

Inmiddels vertellen de sociaal-democratische partijstrategen rond dat het rechtse kabinet misschien al binnen een half jaar zal vallen. Tegen die tijd heeft de PvdA zich bewezen als krachtig leider van de oppositie, is de gedachte, en kan er toch nog een links of een Paars kabinet komen onder leiding van... de PvdA. Vurig aanhanger van deze theorie is Ronald Plasterk, oud-minister van Onderwijs, aankomend financieel specialist in de fractie en Berater van Job Cohen.

De wens lijkt de vader van de gedachte. In de eerste plaats is helemaal niet gezegd dat het rechtse kabinet zal vallen. En in de tweede plaats is er geen enkele garantie dat Cohen de rol van oppositieleider zal weten te claimen. Het ziet er eerder naar uit dat hij klem zal komen te zitten tussen de andere linkse partijen. Femke Halsema heeft de afgelopen campagne meer de statuur van een staatsman aangenomen dan Cohen. Alexander Pechtold is volledig in zijn element als hij met de rechtse partijen mag duelleren. En SP-leider Emile Roemer begint warm te draaien. Een voorteken was al te zien in het Kamerdebat over de formatie. Met een geestige interventie had Roemer meteen de lachers op zijn hand, zelfs in de bankjes van de PVV. De PvdA-leider stak er bleek bij af.

Job Cohen ging de landelijke politiek in om premier te worden. Hoeveel zin heeft hij nu de oppositie in te gaan?

Intussen regent het boze en teleurgestelde reacties op de website van de PvdA. Zoals deze hartenkreet van ene Carla: 'Érg jammer dat mijn stem toch verloren is gegaan. Ik hoopte dat de PvdA een vuist kon maken tegen de PVV. En nu krijgen we dan toch een rechtse minderheidsregering? Paars-plus, een middenkabinet, kom op PvdA, álles was toch beter geweest dan dit?'