In Den Haag blijft de transatlantische reflex overheersen, blijkt uit de cables. En: leidt Nederland aan zelfoverschatting?

Nederland en de Verenigde Staten hebben een bijzondere band, vinden we in dit land. Onlangs nog, toen premier Mark Rutte bekend maakte dat hij politiemensen naar de Afghaanse provincie Kunduz wilde sturen, sprak hij over 'de Amerikanen'. Die hadden hem namelijk een pluim gegeven voor de militaire inzet in Uruzgan van de afgelopen jaren. 'You punched above your weight,' was Rutte gezegd. De premier stond erbij te glunderen, want het kleine Nederland had het toch maar mooi gefikst, 'we' hadden in de gevaarlijkste gebieden van Afghanistan gevochten, samen met de Amerikanen, Australiërs, Britten en Canadezen.

De kleine cowboy die optrekt met het grote Amerika. Keer op keer komt dat beeld terug. In de Nederlandse WikiLeaks-documenten die de afgelopen week werden onthuld en in het vorig jaar verschenen rapport-Davids over de besluitvorming rondom de Irak-oorlog. Maar ook in de ambtsberichten van de Amerikaanse ambassade over Irak die Vrij Nederland vorig jaar publiceerde na een beroep op de Amerikaanse wet op openbaarheid van bestuur. Het is inmiddels een indrukwekkend archief. Een archief dat niet alleen een leuk kijkje in de keuken geeft van de Amerikaanse diplomatie, maar ook laat zien hoe krampachtig Nederland een 'volwaardige partner' wil zijn en een 'plaats aan tafel' begeert. Natuurlijk geen ereplaats, zo realistisch zijn we wel, maar ook niet weggemoffeld aan een bijzettafeltje.

Aan die wensdroom, blijkt bij het lezen van al die rapporten en diplomatieke post, zit ook een keerzijde: angst. Uit de cables blijkt een angst dat ons land haar 'leiderschapsfunctie beschadigt' of 'verliest' of als 'niet geloofwaardig' wordt gezien door een positie in te nemen die de grote broer niet zint.

'De Atlantische reflex,' zo noemde de commissie-Davids het in zijn onthullende studie van het Nederlands buitenlandbeleid: de ingebakken overtuiging dat het Atlantisch bondgenootschap de belangrijkste pijler van onze diplomatie is. De commissie concludeerde dat de Atlantische reflex prevaleerde 'boven enigerlei op Europa gerichte houding'. Volgens het rapport-Davids leeft deze Atlantische solidariteit nauwelijks in het parlement: tijdens Kamerdebatten valt het woord nauwelijks. Maar aan regeringszijde is het wel een vaak gehoord argument.

'We richten ons inderdaad erg op Amerika. Maar je hebt die WikiLeaks-cables niet nodig om dat te weten,' zegt Niek Biegman, voormalig ambassadeur bij de NAVO en de Verenigde Naties. Pieter Kooijmans, volkenrechtgeleerde en CDA-minister van Buitenlandse Zaken in het derde kabinet-Lubbers, is het daarmee eens. 'Na de commissie-Davids komen de Nederlandse WikiLeaks niet meer als een verrassing. Uit dat rapport blijkt hoe diep de Atlantische reflex geworteld is in de Nederlandse politiek.'

Frans Timmermans (PvdA), oud-staatssecretaris van Buitenlandse Zaken: 'Wat mij het meest opvalt aan die WikiLeaks-onthullingen, is de hondstrouw aan de Amerikanen. Je ziet de voortdurende behoefte om Washington te plezieren. En de misplaatste veronderstelling dat je er wat voor terugkrijgt.'

De diplomaten van de Amerikaanse ambassade aan de Lange Voorhout zijn meesters in het masseren van het Nederlandse ego. Nederlanders moet je 'als gelijken' behandelen, schrijven ze. Spreek ze aan als 'onze partner in Afghanistan' en bevestig dat ze een 'key player' zijn 'wiens consultaties er toe doen en impact hebben'. De Nederlanders zijn ook 'buitengewoon gevoelig voor het idee van bemoeienis van buitenaf'. De Nederlandse regering wil niet dat een eventueel besluit over voortzetting van de Uruzgan-missie gezien wordt als een 'verzoek' van de VS of de NAVO, schrijft de ambassade in een ambtsbericht. 'Dit is erg cruciaal in de omgang met de Nederlandse psyche.'

Hoe groot is de invloed van Nederland in het diplomatieke spel? Hebben we een 'leiderschapsfunctie', zoals we zelf denken? Uit de ambtsberichten over Irak, die Vrij Nederland vorig jaar publiceerde, blijkt dat de Amerikanen op de ambassade wel in die Nederlandse invloed geloven-althans een beetje. 'We zouden de Nederlanders om diplomatieke steun binnen de EU moeten vragen, daar kunnen ze effectief zijn,' schrijft de ambassade. En in elk geval heeft Nederland invloed bij de kleintjes. 'Nederland kan een invloedrijk land zijn in het binnenhalen van steun voor ons beleid in diverse internationale fora en voor het aanwakkeren van het publiek in andere EU-landen, met name onder de kleinere leden.'

Maar die vermeende invloed vertaalde zich niet in bereidheid van buurlanden om mee te gaan naar Uruzgan - een aanvankelijke voorwaarde van de Tweede Kamer toen Nederland in 2007 besloot over verlenging van de missie. Dat moet pijnlijk zijn geweest voor Maxime Verhagen, op dat moment minister van Buitenlandse Zaken. Hij sommeerde de Amerikaanse ambassadeur Roland Arnall naar zijn ministerie. Kon de VS helpen met het vinden van aanvullende troepen? De ambassadeur, blijkbaar niet gespeend van enig gevoel voor humor, zette boven zijn ambtsbericht: 'NETHERLANDS/AFGHANISTAN: DESPERATELY SEEKING SOMEONE...'

Ook uit een ander incident blijkt dat Nederland in de ogen van de Amerikanen ondanks alle mooie woorden slechts een van de vele bondgenoten is. In januari 2003 reisde een delegatie van Defensie af naar het militaire hoofdkwartier voor de Irak-oorlog in Tampa, Florida. Op de agenda stond een bilateraal militair overleg. Nederland realiseerde zich niet dat de Amerikanen op dat moment een mogelijke Nederlandse bijdrage aan militair optreden tegen Irak al lang als een gepasseerd station beschouwden. Volgens het rapport-Davids was het overleg in Tampa een anticlimax. Het gesprek met de Amerikanen duurde nog geen twee uur. 'Het bleek dat de Nederlandse delegatie in het hoofdkwartier gezelschap had of kreeg van enkele tientallen delegaties van andere door de VS benaderde landen, die successievelijk werden ingevlogen.'

En dat terwijl toenmalig VVD-minister van Defensie Henk Kamp zo zijn best had gedaan het Nederlandse leger klaar te stomen voor operaties in wat Kamp keer op keer 'het hoogste geweldsspectrum' noemde. En dus moesten er Tomahawk-kruisraketten komen - die alleen de Engelsen en de Amerikanen hadden. De aankoop ging overigens uiteindelijk niet door. Wel kwamen er eerder al Apache-helikopters en werd er een volledige Luchtmobiele Brigade opgetuigd. En die moest in 2003 vanzelfsprekend naar Irak. Als je speciaal getrainde troepen hebt, moet je ze ook inzetten, vond Kamp. In maart 2005 gingen er 'special forces' naar Afghanistan. Het was voor het eerst dat Nederlanders actief waren in een zo gevaarlijk gebied. 'Nederland wil meespelen met de grote jongens. Het grenst aan grootheidswaanzin,' oordeelde toenmalig GroenLinks Kamerlid Farah Karimi.

De tot nu toe pijnlijkste onthulling uit de Nederlandse WikiLeaks is die over de verbeten Haagse lobby voor deelname aan de G20, het overleg tussen de grootse economieën van de wereld.

Allereerst omdat er een geur van 'voor wat hoort wat' omheen hangt: een plaats aan tafel in ruil voor de militaire aanwezigheid in Urzugan. En omdat Pieter de Gooijer, topambtenaar bij Buitenlandse Zaken, de Amerikanen vroeg om minister Bos van Financiën onder druk te zetten: bij een vertrek uit Urzugan kon Nederland een uitnodiging voor de G20 vergeten.

Is de wens om bij de G20 aan te zitten niet een schromelijke zelfoverschatting? Is het niet voldoende als we door de EU worden vertegenwoordigd? Wat moet een klein land als Nederland tussen kolossen als Japan, Duitsland of Rusland? Oud-diplomaten en voormalig bewindspersonen begrijpen de G20-lobby wel. 'Het is een beetje nationaal aanzien,' zegt Niek Biegman. 'Het is de drang om zo groot mogelijk te zijn. En dat is toch niet onbelangrijk?'

Ook Ben Bot (CDA), oud-minister van Buitenlandse Zaken, vindt dat we een plaats aan tafel moeten claimen. 'We verdienen zeventig procent van onze boterham in het buitenland. Dan moet je een speler zijn - en blijven. Je moet de deuren voortdurend openhouden, en veel mensen beseffen niet hoe verrekte lastig dat is. We moeten zorgen dat we overal op de wereld bekend zijn. Dat doen we door vredesmissies, bevordering van de mensenrechten, maar ook door goede schaatsers te hebben en het Concertgebouworkest in het buitenland te laten optreden. Dat is allemaal ongelooflijk belangrijk. Voor je het weet lig je eruit, ben je een derderangs figuur.'

Oud-staatssecretaris Timmermans is kritischer: 'Ik begrijp de wens om mee te doen wel. Maar als je al je energie hebt gestopt in het veroveren van een plekje bij de G20, dan vindt de rest vervolgens wel dat je daar je mond moet houden. Ze zijn toch al zo aardig geweest je erbij te laten?'

Niet alleen in geopolitieke kwesties lijkt Nederland zichzelf te overschatten. Ook bij minder belangrijke gebeurtenissen sluit ons gevoel van importantie niet altijd helemaal aan bij de realiteit. Zo bleek tijdens de viering van het Hudson-jaar. In 2009 was het vierhonderd jaar geleden dat de Brit Henry Hudson in opdracht van de West-Indische Compagnie de monding ontdekte van een rivier aan de Amerikaanse oostkust. Daarna was Nederland ongeveer vijftig jaar eigenaar van een stuk grond langs die rivier, die naar Hudson vernoemd werd. Op het eiland Manhattan vestigden ze een handelspost: Nieuw Amsterdam.

Om dit heuglijke feit te herdenken, trok Den Haag alle registers open. In de Nederlandse WikiLeaks wordt er aan dit feest gerefereerd. De ambassade in Den Haag rapporteerde regelmatig over de viering van 'vierhonderd jaar Nederlands-Amerikaanse vriendschap' - ook rechtstreeks aan minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton en aan president Barack Obama. Trouwhartig beschreef de ambassade hoe de Nederlandse regering deze familieband zag: 'Het gedeelde DNA van gemeenschappelijke waarden als vrijheid, tolerantie, handelsgeest en diversiteit.'

Maar het feest komt vooral van één kant. Met verbazing schreef The New York Times over het enthousiasme van de Nederlandse feestgangers: vijftig Nederlandse verslaggevers, dagelijkse televisieuitzendingen, duizenden bezoekers uit Nederland - onder wie kroonprins Willem-Alexander - voor iets wat volgens de krant een 'vergeten voetnoot' is in de Amerikaanse geschiedenis. New Yorkers begrepen er niets van, aldus de krant. Ze hadden weinig met die zestien miljoen Nederlanders in een 'waterig' landje ver weg. 'Aan de Nederlandse claim op de stad kwam driehonderdvijftig jaar geleden een eind toen de zeggenschap formeel werd overgedragen aan de Britten. Toch dragen de Nederlanders nog altijd een kwijnende gehechtheid met zich mee, zoals een versmade romanticus dit doet,' aldus The New York Times.

Is het niet eens tijd om die trans-Atlantische fixatie te matigen? Onlangs deed de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) daar een poging toe. In het rapport Aan het buitenland gehecht wordt opgeroepen tot een meer Europese oriëntatie. De belangrijkste auteur van het WRR-schrijven is Ben Knapen, pikant genoeg nu staatssecretaris van Buitenlandse Zaken namens het CDA. Of Knapen die verschuiving kan bewerkstelligen is de vraag. Zijn baas, VVD'er Uri Rosenthal, gelooft in én-én, VS en Europa.

Ook Ben Bot gelooft heilig in de én-én-these: 'Al sinds de jaren vijftig richten we ons op zowel de EU als de VS. Omdat we slimme handelaren zijn. We eten van heel veel walletjes. Van het WTO-walletje. Van het EU-walletje. Van het NAVO-walletje. En dat is allemaal goed. Nederland is juist ambitieus, het past zich aan aan een snel veranderende wereld.'

Frans Timmermans bepleit een grotere gerichtheid op Europa zoals door de WRR wordt voorgesteld. 'Het verhaal dat we een bruggenhoofd kunnen zijn tussen de Angelsaksische wereld enerzijds en continentaal Europa anderzijds - ik geloof er niet in. De Amerikanen geven je eindeloos schouderklopjes. Dan mag je bij Clinton op de koffie, en mag je Hillary zeggen. Maar ze vinden je alleen relevant als je doet wat zij willen.'

Ook nu nog overheerst de angst om nee te zeggen tegen de Amerikanen, bijvoorbeeld als het gaat om een nieuwe uitzending van politietrainers naar Afghanistan. Ben Bot weet zeker dat we bij een nee 'een geweldig slecht sterretje' achter onze naam krijgen. Maar Timmermans vindt dat 'die angst wordt overdreven'. Dat denkt ook Kooijmans: 'Of de Nederlandse standing geschaad wordt als we een keer niet doen wat de Amerikanen willen? Het zal wel meevallen.'