Bijna een jaar geleden volgde Agnes Kant Jan Marijnissen op als leider van de SP. Hoewel sindsdien de neoliberale orde in elkaar stortte, staat haar partij op verlies. Portret van een vurige vrouw met een ondankbare taak: ‘Het valt niemand op dat we gelijk hebben.’

Agnes Kant zit in een bushokje in de polder. Ze leest de krant. Ineens komt er iemand aangefietst: Jan Marij-nissen, haar voorganger als SP-leider. Hij is gekleed in een rood fietspak en luistert naar zijn iPod. Jan ziet Agnes zitten, maar fietst haar straal voorbij. Ze stuurt hem een sms'je met de volgende tekst: 'Hoi Jan, ik heb een nieuwe koers voor Nederland. Help je mee? Agnes.'

Zie hier, in het kort, de inhoud van een nieuwe viral movie die de SP afgelopen maart verzond. Een viral is een ludiek internetfilmpje dat je kunt doorsturen naar je vrienden, waarbij de naam van de ontvanger in beeld verschijnt. De SP is er goed in: het fenomeen leverde een belangrijke bijdrage aan de grote overwinning bij de verkiezingen van 2006. Ook dit filmpje nodigt uit tot beschaafd grinniken - zeker wanneer Marijnissen op het einde wat gekke strapatsen uithaalt op zijn fiets. Maar wie het opnieuw bekijkt, ervaart bij nader inzien een lichte vorm van gêne. Onbedoeld vestigt de viral namelijk de aandacht op de merkwaardige verhoudingen binnen de top van de SP.

Bijna een jaar is Agnes Catharina Kant (1967) nu politiek leider van de grootste oppositiepartij van Nederland. Maar nog altijd is haar voorganger Marijnissen zeer nadrukkelijk aanwezig. Hij zit nog steeds in de fractie. Hij is partijvoorzitter. Hij zit in het permanente campagneteam. Hij doet media-optredens.

Hoe dominant de persoon van Jan Marijnissen nog altijd is, bleek ook bij de voorbereiding van dit stuk. Elk gesprek over Agnes Kant ging na verloop van tijd over Jan Marijnissen - en dat eerder ondanks dan dankzij de verslaggever.

Het moge duidelijk zijn: de Grote Roerganger is nog lang niet weg. Om met het Tweede Kamerlid Ronald van Raak te spreken: 'Het is zó fijn dat Jan er nog steeds is. Hij is als een grote eik voor de fractie. Af en toe kunnen we even lekker uit de hete zon in zijn schaduw gaan zitten.'

Tandem met Jan
Op dinsdagochtend 17 juni 2008 legde Jan Marijnissen onverwacht het SP-leiderschap neer. Hij kon het fysiek niet meer opbrengen, zei hij. Twee keer geveld door een hernia. Gedotterd. Als hij er over tien jaar nog wilde zijn, moest hij nu een stap terug doen. De avond tevoren had hij Agnes Kant in een Grieks restaurant in Den Haag van zijn voornemen op de hoogte gesteld. Hij had gezegd dat ze zich kandidaat moest stellen als zijn opvolger. Dat deed ze. Drie dagen later werd ze bij acclamatie verkozen tot nieuwe fractievoorzitter.

Wat is er sindsdien veranderd? 'Ik ben politiek allround geworden,' zegt Agnes Kant vanachter een kop koffie in haar woonplaats Doesburg. 'Dat wist ik eigenlijk al, maar de rest van Nederland wist het nog niet. Nu wel.' En wat is er verder veranderd? 'Eigenlijk niet zo gek veel. Jan en ik waren al jaren een tandem. Hij was fractievoorzitter, ik fractiesecretaris. Hij zette de grote lijnen uit, ik coördineerde de Kamerleden.' Ook andere SP'ers zeggen dat er veel bij het oude is gebleven. 'De leider is degene die je als Kamerlid belt als je het even niet meer weet,' zegt Kamerlid Ronald van Raak. 'En we belden toch al met Agnes.' Jan Marijnissen: 'Er is niets bijzonders gebeurd. Ja, Agnes is nu het gezicht naar buiten. Zij heeft de eindverantwoordelijkheid. Ik dien netjes mijn periode als Kamerlid uit. Dat is toch niet uniek?'

Bemoeizuchtig
Tot zover het officiële verhaal. Maar hoe zit het echt? Uit opmerkingen van de betrokkenen en bronnen dicht bij de fractie blijkt dat Jan Marijnissen achter de schermen nog altijd een buitengewoon belangrijke rol speelt. Hij eet vrijwel elke week met Agnes Kant in Den Haag. Bij die gelegenheden haalt ze haar zwarte Moleskine-boekje met 'fundamentele vragen' te voorschijn. Wat is de volgende stap die de SP moet nemen? Moet ze ergens een adviesgroep voor opzetten of niet? Daarnaast loopt Kant naar eigen zeggen 'regelmatig' bij Marijnissen binnen in de ruime fractievoorzitterskamer, waar hij nog steeds resideert. 'Al heb ik me vanaf dag één voorgenomen om Jan niet om raad vragen over iets waarover ik zelf nog niet heb nagedacht.' Ook geeft Marijnissen 'wel eens' ongevraagd advies, zegt Kant. Om er veelzeggend aan toe te voegen: 'Maar het woord "moeten" gebruikt hij niet. Ik bepaal helemaal zelf wat ik doe.'

Tijdens het fractieberaad op dinsdagochtend roert de oude partijleider zich regelmatig. Meestal over zaken die enige reflectie vereisen. Zoals een paar weken geleden, toen ze het over het competentiegericht leren op het vmbo hadden. Marijnissen deed een gedachtenexperimentje met de fractie. 'Hoeveel van jullie hebben een positief beeld bij het woord "vernieuwing"?' wilde hij weten. De overgrote meerderheid stak zijn hand op. Zie je wel, zei de oude leider, dan moeten wij het woord 'onderwijsvernieuwingen' dus niet gebruiken. Want dat zijn eerder onderwijsvernielingen. 'SP'ers,' zo besloot hij zijn betoog, 'moeten niet het woordgebruik van hun politieke tegenstanders overnemen.' Agnes Kant over het wekelijkse fractieberaad: 'Ik ben nog heel erg bezig de vergadering goed te laten verlopen.'

Aan de politieke oriëntatie van de SP is het afgelopen jaar weinig veranderd. Dat was ook de bedoeling: bij haar aantreden maakte Kant meteen duidelijk dat ze de lijn-Marijnissen zonder veel wijzigingen zou voortzetten. In december nam ze twee weken vrijaf om na te denken over hoe het met Nederland verder moet na de kredietcrisis. Het resultaat was een pamflet genaamd 'Een nieuwe koers voor Nederland' (het filmpje met de fietsende Jan Marijnissen fungeerde als teaser). Kants tienpuntenplan bestaat vrijwel uitsluitend uit oude, vertrouwde SP-standpunten: verhoging van het minimumloon, geen marktwerking in de publieke sector, betere onderwijzers en leraren, meer menselijkheid in de zorg. Een nieuwe koers voor Nederland dus, maar niet voor de SP.

Verschilt de aanpak van Kant dan werkelijk in geen enkel opzicht van die van Marijnissen? Dat ook weer niet helemaal. Onder Kant, zo blijkt uit onderzoek van de Universiteit Leiden in opdracht van Vrij Nederland, werkt de SP in de Tweede Kamer steeds vaker samen met andere partijen (zie kader). Kants collega's komen - na lang nadenken - met nog twee accentverschuivingen.

Eén: ze stuurt haar fractie, meer nog dan Marijnissen, de straat op. De afgelopen maanden begon de SP aan vijf grote 'werkvloeronderzoeken': in de zorg, onder politiemensen, in het onderwijs, bij gevangenispersoneel en onder rijschoolhouders.

Twee: ze doet vaker een beroep op de fractie. Meer dan Marijnissen neigt ze ernaar om de verschillende meningen te peilen voordat ze een knoop doorhakt. 'Agnes heeft meer behoefte aan discussie,' zegt Ronald van Raak. 'Jan had alles natuurlijk al vaak voorbij zien komen.'

Zelf draagt Kant ook nog een verschil met haar voorganger aan. Anders dan de generalist Marijnissen is ze een politica die houdt van de details. Een control freak, zo men wil - al gebruikt ze dat woord niet graag. 'In de fractie ben ik ook wel bemoeizuchtig. Ik hou niet alleen de grote lijnen in de gaten. Als een Kamerlid een enquête heeft samengesteld voor op de werkvloer, dan lees ik vraag één tot en met dertig door. En ik heb op vijf à zes vragen commentaar. Ik geloof niet dat je als leider alleen de grote lijnen moet uitzetten. Soms zijn details heel belangrijk.'

Springerig meisje
In een café aan het Haagse Plein haalt Ineke Palm, een magere dame van achter in de vijftig, een foto uit haar tas. Het is een zwart-witprent van het graf van Karl Marx in Londen. Op de grafsteen prijkt, naast het obligate 'arbeiders aller landen, verenigt u', een ander beroemd motto van Marx: 'De filosofen hebben de wereld slechts op verschillende wijze geïnterpreteerd; het komt erop aan haar te veranderen.'

'Deze stelling is Agnes Kant ten voeten uit,' zegt Palm. 'Ze vindt het leuk om dingen uit te zoeken, maar er moet wel wat gebeuren.'

Als iemand Agnes Kant kent, is het Ineke Palm. Midden jaren tachtig leerden ze elkaar kennen op de universiteit van Nijmegen. Palm was moeder van drie kinderen en al sinds 1972 lid van wat toen nog de Socialistiese Partij heette. Op latere leeftijd - ze was halverwege de dertig - was ze begonnen aan een studie epidemiologie. Bij die studie liep ze een springerig meisje van achttien tegen het lijf, vers van de middelbare school in Zutphen: Agnes Kant. Het was het begin van een jarenlange vriendschap die Palm omschrijft als 'een oudere zus-relatie'. Hoewel de laatste jaren enige verzakelijking lijkt te zijn opgetreden ('het is alweer even geleden dat we bij elkaar thuis zijn geweest'), spreekt Palm nog altijd vol genegenheid over Kant. 'Agnes was enorm pienter. Als ze niet de politiek was ingegaan, was ze zeker hoogleraar geworden.'

In 1997 promoveerden Kant en Palm samen op een dissertatie over bevolkingsonderzoeken naar baarmoederhalskanker. Volgens Palm was Kant de motor van het project. 'Zonder Agnes was ik nooit binnen vier jaar gepromoveerd. Ik ben een type van: nog even wat extra onderzoek doen, nog even iets meer reflectie. Maar Agnes zei telkens: nu hakken we de knoop door. Er moet iets gebeuren.'

Behalve een passie voor de wetenschap deelden Kant en Palm ook een liefde voor de linkse politiek. Kant werd lid van de SP-afdeling in Nijmegen. In het Gelderse Doesburg, waar ze na haar studie naartoe verhuisde, ontpopte ze zich als een hyperactief partijganger en gemeenteraadslid. Toen de SP er in 1994 na twintig jaar eindelijk in slaagde om in de Tweede Kamer te komen, haalde Jan Marijnissen Kant samen met Palm naar Den Haag. De twee Nijmeegse epidemiologes werden het hart van het team van SP-fractiemedewerkers. Palm, die nog altijd voor de partij werkt, verhuisde er helemaal voor naar Rotterdam. Kant bleef met haar gezin in Doesburg. Haar man Marc neemt de opvoeding van hun dochters Anna en Lisa - inmiddels bijna volwassen - grotendeels voor zijn rekening.

Fanatieke toewijding
Vanaf de eerste dag op het Binnenhof toonde Kant haar vermogen om fenomenaal hard te werken. Het is een eigenschap waar collega-SP'ers meteen over beginnen. 'Ze kan veel harder werken dan ik,' zegt Ronald van Raak. Eigenlijk is Kant de instelling van de jonge, leergierige fractie-assistente nooit kwijtgeraakt. Ook niet toen ze in 1998 zelf Kamerlid werd. Ook niet toen ze als woordvoerder over de gezondheidszorg in de afgelopen tien jaar uitgroeide tot een min of meer Bekende Nederlander. En ook niet toen ze vorig jaar SP-leider werd. Ze werkt zich nog altijd 'de touwtering', zoals Kant het zelf uitdrukt. 'Zo zit ik nu eenmaal in elkaar. Ik lijd er niet onder. Als ik in de tuin werk, ga ik ook de hele dag door. Ik stop pas als iets klaar is.'

Arbeidslust en fanatieke toewijding - het zijn kwaliteiten die binnen de SP goed van pas komen. De partij drijft op mensen als Kant, die zich dag en nacht inzetten voor de goede zaak. Tijdens haar jaren als zorgwoordvoerder prezen Kants collega's haar vasthoudendheid en dossierkennis. Maar sinds ze partijleider is, lijken die eigenschappen ineens in haar nadeel te werken. Haar optreden in de Kamer wordt vaak als drammerig ervaren - ondanks het voornemen om als partijleider rustig en beheerst te gaan praten. 'Debatteren kan ze prima,' schreef het dagblad Trouw over haar eerste optreden bij de Algemene Beschouwingen in september vorig jaar, 'maar er gaat niet zoals bij Marijnissen een siddering door de zaal als ze naar de interruptiemicrofoon gaat.' In de media komt Kant soms gespannen over en mist ze de humor en het relativeringsvermogen van haar voorganger. Opmerkelijk: niet één SP'er - inclusief Kant zelf - slaagt erin een smeuïge anekdote over haar op te diepen.

Pas op, zeggen haar collega's: Marijnissen is het ook niet komen aanwaaien. De oude leider kreeg in het begin hetzelfde verwijt van verbetenheid en fanatisme. 'Agnes is nu beter dan Jan toen hij begon,' zegt Ronald van Raak. Maar, zo erkennen de SP'ers tegelijkertijd, het is de vraag of Kant zichzelf even veel tijd zal gunnen om in haar rol te groeien. 'Een belangrijk advies dat ik haar gegeven heb,' zegt Jan Marijnissen, 'is om vooral haar kalmte te bewaren. Soms is ze nog wat ongeduldig. Dan gaat ze twijfelen. Maar dat is helemaal niet nodig.'

Hang naar zelfkritiek
Agnes Kant heeft nog een andere opmerkelijk karaktereigenschap: de neiging om publiekelijk aan zelfkritiek te doen. Dat bleek al in 2004, toen ze door Vrij Nederland-redacteur Rudie Kagie geïnterviewd werd voor diens boek De socialisten. Het gesprek kwam op een zwartboek over verpleeghuizen dat Kant had samengesteld. In de Kamer had ze er stevig uit geciteerd, maar het gewenste effect bleef uit. Integendeel, politieke tegenstanders plaatsten vraagtekens bij het waarheidsgehalte van de opgetekende verhalen. Terugkijkend was Kant genadeloos over haar eigen optreden. 'Je mag gerust uit een zwartboek citeren in de Kamer,' zei ze tegen Kagie. 'Maar de werkelijkheid is al erg genoeg. Daar hoef je dan niet nog eens in scherpe bewoordingen een schep bovenop te doen. Dat ik dat wel deed, was een tactische miskleun en een beoordelingsfout.'

Nu Kant SP-leider is, lijkt die hang naar zelfkritiek alleen maar groter te zijn geworden. In interviews gaat het regelmatig over wat ze niet goed heeft gedaan. Een vraaggesprek met dagblad De Pers in maart van dit jaar liep uit op een bizarre exercitie in openhartigheid. 'Als ik het vertrouwen van mensen niet kan behouden voor de SP, dan doe ik het niet goed. Als ik niet inspirerend kan zijn voor fractiegenoten, voor de partij en de mensen in het land, dan doe ik het niet goed. Als ik niet het verantwoordelijkheidsgevoel heb, dan doe ik het niet goed.'

Inmiddels, zegt Kant, probeert ze niet meer van elk interview een publiek functioneringsgesprek te maken. Haar omgeving heeft erop aangedrongen. Jan Marijnissen: 'Ik heb tegen haar gezegd: Agnes, stop daar mee.'

Seksisme
In een fraai gelegen kantoor in het Gelderse Vierhouten roert Niko Koffeman in een kopje thee. Koffeman, een gezond ogende vijftiger met een montuurloze bril, zit in de Eerste Kamer als senator van de Partij voor de Dieren. Dat doet hij sinds 2007. Tot die tijd was hij twaalf jaar lang de belangrijkste verkiezingsstrateeg van de SP. Hij bedacht de tomaat als SP-symbool, verzon de leuzen 'Stem tegen, stem SP' én 'Stem voor, stem SP' en kwam drie jaar geleden voor het eerst met het concept van de viral movie.

Koffeman was ook de bedenker van het verdubbelingsschema. Toen de SP in 1994 met twee zetels in de Tweede Kamer kwam, hield hij de partij voor dat ze iedere verkiezing minimaal in grootte zouden kunnen verdubbelen. De partijtop (onder wie Agnes Kant) keek hem aan alsof hij gek was geworden. 'Ze dachten: als we die twee zetels maar kunnen vasthouden. Toen heb ik gezegd dat dat niet de goede instelling is voor een partij die de zaken radicaal wil veranderen.' Koffeman heeft op bijna angstwekkende wijze gelijk gekregen. Van twee zetels ging de SP naar vijf. Van vijf ging de partij naar negen. En drie jaar later schoten zelfs Koffemans vermetele voorspellingen tekort, toen de SP haar aanhang bijna verdrievoudigde tot vijfentwintig zetels. Maar aan dat 'model-Koffeman' lijkt nu een einde gekomen, zegt de bedenker zelf. In de peilingen staat de SP al anderhalf jaar op vijf tot tien zetels verlies. 'Die vijfentwintig zetels prolongeren, lijkt me straks het hoogst haalbare.'

De daling in de virtuele kiezersgunst heeft zeker te maken met de leiderschapswissel, zegt Koffeman. En in zijn ogen ook nog met een specifiek aspect van die leiderschapswissel: het feit dat Agnes Kant een vrouw is. 'Vrouwelijke politici worden in Nederland anders beoordeeld dan mannelijke. Uiterlijk, kleding, mimiek - alles wordt scherper tegen het licht gehouden. Kijk naar wat er op GeenStijl allemaal wordt geschreven over Agnes Kant en Mariëtte Hamer en Femke Halsema. Dat zijn gewoon basale vormen van seksisme! Jan Marijnissen verwierf destijds faam met zijn uitroep "effe dimmen" tegen de Kamervoorzitter. Ik weet zeker dat als Agnes Kant dat nu zou doen, mensen zouden zeggen: zie je wel, ze is niet geschikt voor het partijleiderschap.'

Te bescheiden
Er is nog een andere oorzaak voor de slechte peilingen, zegt Koffeman: de crisis. Drie maanden nadat Agnes Kant het roer overnam bij de SP viel de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers om. Van de ene op de andere dag belandde de SP-kritiek op de 'neoliberale wereldorde' (doorgeschoten beloningscultuur, verkwanseling van de publieke sector) in de politieke mainstream. Maar tijdens hun finest hour waren de socialisten onzichtbaar. De meest eloquente grafrede voor het westerse aandeelhouderskapitalisme kwam niet uit de Kamerbankjes van de Socialistische Partij, maar uit de mond van de voormalige bankier en christen-democraat Herman Wijffels. En nu de crisis is overslagen op de reële economie, profiteert vooral de PVV van Geert Wilders.

Waarom slaat de grootste linkse partij geen munt uit deze crisis? Een veel gehoorde verklaring onder SP'ers is: misschien zijn we te bescheiden.

'We hebben last van twee dingen,' zegt Agnes Kant. 'Eén: onze maatschappijanalyse klopt. Twee: we zijn altijd consequent geweest. Dus valt het niemand op dat we gelijk hebben. Het zou pas opvallen als ik neoliberale standpunten zou gaan verkondigen.'

Een andere, veel gebezigde zinsnede onder Kant en haar collega's: 'De bal komt vanzelf naar ons toe rollen.' De tijdgeest verandert ten gunste van de SP, maar dat gebeurt niet van vandaag op morgen. Zoals Ronald van Raak het uitdrukt: 'Het duurt eventjes voordat de mammoettanker van het neoliberalisme van koers is veranderd. Ook als je je voet van het gas haalt, gaat ie nog een tijdje in de oude richting door.'

Niemand in de SP durft te zeggen dat het misschien te maken heeft met Agnes Kant. Niemand, behalve Ineke Palm.

'Deze crisis komt eigenlijk op een heel ongelukkig moment,' zegt ze. 'Agnes is pas net partijleider, en nu krijgt ze dit allemaal over zich heen. Jan Marijnissen had deze crisis natuurlijk ultiem kunnen verzilveren. Nu willen de mensen een leider. Maar je hebt niet zomaar het vertrouwen van de mensen, dat moet je opbouwen. Agnes krijgt nu haast de kans niet. Het was beter geweest als de crisis een paar jaar later was uitgebroken.'

De suggestie dat Kant zou moeten proberen om wat meer ontspannen over te komen, werpt Palm verre van zich. 'Dat kun je nu niet van haar vragen, met die crisis. Daar heeft ze een veel te groot verantwoordelijkheidsgevoel voor. Eigenlijk is het net als thuis. Als het crisis is in het huishouden, ga je ook niet ontspannen. Pas als alles weer op de rails staat, denk je: zo, nu even een pilsje.'

Ondankbare taak
Gaat Agnes Kant het levenswerk van Jan Marijnissen voltooien? In de afgelopen drie decennia verbouwde het Orakel uit Oss zijn partij stapsgewijs van een clubje dogmatici tot een brede volkspartij. Het ultieme doel: regeringsdeelname. Na de daverende overwinning van 2006 kwam de SP niet in het kabinet. Ze wilden dolgraag, zeggen de socialisten. Maar het CDA hield ze buiten de deur. 'We waren er zo serieus mee bezig dat ik op een gegeven moment een compleet onderhandelingsdossier heb gemaakt,' zegt Agnes Kant. 'Dat zit nog altijd in mijn computer thuis. En ik ga het in de aanloop naar de volgende verkiezingen zeker updaten.'

Campagnestrateeg Niko Koffeman denkt dat er een gerede kans is dat de SP binnenkort gaat regeren - ook als de partij zetels verliest. 'Er zijn gigantische politieke veranderingen op komst. Partijen als het CDA en de PvdA kunnen straks niet meer vanzelfsprekend aanspraak maken op een positie in het kabinet. Daar ligt een kans voor de SP.'

Maar, zegt Koffeman, regeren zal een schok teweeg brengen binnen de SP. 'Sinds 1994 is het altijd wij tegen de grote boze buitenwereld geweest. Dan hoef je je over het "wij" niet zo'n zorgen te maken. Dat kan straks niet meer.'

Nog een dilemma: de SP weigert zich te conformeren aan de Haagse mores. 'In 2006 hebben ze zich de onderhandelingen uit laten spelen, onder het motto: wij doen niet mee aan politieke spelletjes. Maar ze willen ook regeren. Ergens wringt daar dus iets. Als je in het kabinet wilt, zul je ook moeten meespelen met die spelletjes. Bijvoorbeeld: net als de PvdA zeggen dat je geen JSF wilt kopen en dan toch toestemmen. Ik zie de SP dat nog niet zo snel doen.'

De meeste SP'ers zeggen dat Agnes Kant tijd nodig heeft om in haar rol te groeien - en dat ze die tijd ook krijgt. 'Uiteindelijk word je afgerekend op de hele competitie, niet op de volgende wedstrijd,' zegt Ronald van Raak. 'De volgende wedstrijd zijn de verkiezingen. De competitie, dat is een beter Nederland maken.'

Anderen zijn sceptischer. 'Een fractie van vijfentwintig man bij elkaar houden is al een hele verdienste,' zegt Niko Koffeman. 'Maar dat ziet de buitenwereld niet. En zelfs als Kant bij de volgende verkiezingen alle zetels van Marijnissen weet te behouden, zal dat door sommigen worden uitgelegd als een nederlaag. Ze heeft in dat opzicht een ondankbare taak.'

Kants vriendin Ineke Palm slaakt een diepe zucht. 'Ik vind het knap hoe ze doorgaat, hoewel ze zelf ook wel beseft hoe moeilijk het is. Ze moet te snel iets neerzetten.' En dan, zachtjes: 'Eigenlijk is het een onmogelijke opgave.'