Bijna sneuvelde vorig jaar het rechtse kabinet in wording door een conflict tussen Ab Klink en Maxime Verhagen. Het was een krachtmeting van epische proporties. Zo ongeveer alles stond op het spel: het kabinet, de politieke carrières van de hoofdrolspelers, het voortbestaan van het CDA. Deze week in Vrij Nederland een reconstructie van de spannendste twee weken van de formatie, gebaseerd op gesprekken met de betrokkenen. Hier alvast een voorproefje:

'Beste Henk, Maxime.' Zo begint de brief waarin Klink zijn bezwaren tegen samenwerken met de PVV op een rijtje zet. Die brief wordt grotendeels geschreven op zondag 29 augustus. Klink heeft bij de confrontaties met Verhagen telkens het gevoel gehad dat hij niet exact onder woorden kan brengen wat hem dwarszit. Dus schrijft hij het op, in vijf kantjes Times New Roman. Ernst Hirsch Ballin, met wie Klink veelvuldig contact heeft, leest mee en doet enkele suggesties.

Klink heeft eindeloos zitten dubben. Alle scenario's zijn aan zijn geestesoog voorbij getrokken: stoppen met de formatie, vertrekken als onderhandelaar, blijven als onderhandelaar en het resultaat van de hand wijzen. Uiteindelijk kiest hij voor de eerste optie: het CDA moet stoppen. 'Voor mij persoonlijk,' schrijft hij in zijn brief, 'is dat echt een definitieve conclusie.'

Op dinsdagochtend 31 augustus heeft Klink een afspraak met Verhagen en Bleker. De avond ervoor heeft hij hen op de hoogte gesteld van zijn besluit: Verhagen bij een glas bier in café De Eeuwige Jachtvelden op het Haagse Plein, Bleker tijdens een nachtelijk telefoongesprek van een uur. Tot in de vroege uurtjes zit Klink achter zijn computer de laatste hand te leggen aan de brief.

De volgende ochtend wacht hem een onaangename verrassing. Op de afgesproken tijd treft hij niet alleen Verhagen, maar ook Hans Hillen, Jan Kees de Jager en Sybrand van Haersma Buma. Ze hebben de brief allemaal gelezen. De sfeer is intimiderend. Dit voelt voor de derde keer binnen een week als: met z'n allen tegen Ab. Later zullen enkele maximisten in kleine kring erkennen dat hier een fout is gemaakt. Het is een 'cruciaal momentje', zoals een van de betrokkenen het verwoordt.

Ook Verhagen en de zijnen zijn in paniek. Binnen een uur zijn er drie onheilspellende dingen gebeurd. Eerst de brief van Klink. Dan een knallend persbericht van Jan Schinkelshoek, die aankondigt de politiek te verlaten omdat hij de aanstaande coalitie 'heilloos acht voor zowel het land als de partij'. En ten slotte duikt er nóg een brief op. De auteurs: Ad Koppejan en Kathleen Ferrier. Ook zij hebben hun bezwaren tegen Wilders op een rijtje gezet, in drie kantjes. 'Beste fractiegenoten', staat erboven. En: 'vertrouwelijk'. Koppejan en Ferrier proberen al een week om een gesprek met Bleker en Verhagen te hebben. Ook hebben ze geprobeerd om Klink in hun kamp te krijgen. Op de vrijdag dat Klink voor het laatst samen met Verhagen onderhandelde, ontving hij tijdens de besprekingen allerhande sms'jes van Koppejan. Hij had de boot afgehouden.
Verhagen en zijn medestanders vermoeden een gecoördineerde actie. Drie aanvallen op de formatie binnen een uur, dat kan toch geen toeval zijn? Wanneer de fractie 's middags bijeenkomt voor crisisberaad, is de adrenaline bij veel Kamerleden al naar grote hoogten gestegen. Het afscheidsdiner van Pieter van Geel, die avond in het Johan de Witthuis, wordt massaal afgezegd.

Achter de deur van de fractiekamer gaat het meteen hard tegen hard. Nadat Klink kopieën van zijn brief heeft uitgedeeld aan alle fractieleden - zijn schrijven is nu toch bekend - volgt een vinnige woordenwisseling tussen hem en Verhagen. Daarna nemen andere Kamerleden het woord. 'Jullie brengen de geloofwaardigheid van de partij in gevaar,' zegt Ger Koopmans. Joop Atsma spreekt van 'verraad'. 'Dit is een moordaanslag op de partij,' voegt hij de dissidenten toe. De jonge Sander de Rouwe eist van de drie dat ze zich neerleggen bij de meerderheid van de fractie of anders hun Kamerzetel opgeven. Klink, Ferrier en Koppejan bijten van zich af.

In feite zijn de standpunten van de twee kampen onverenigbaar. De drie hebben bezwaren van principiële aard, maar de achttien vinden dat hun op deze manier het recht wordt ontzegd op een morele afweging: mogen zij alsjeblieft ook een eigen besluit nemen? Het is toch geen uitgemaakte zaak dat dit kabinet er komt? Natuurlijk wel, antwoorden de drie. Welk Kamerlid gaat er op het laatste moment, onder immense druk, nou nee zeggen tegen een regeerakkoord? Afspraak is afspraak, zeggen de achttien: de tekst zou op de inhoud worden beoordeeld. Ja, maar de bezwaren staan los van het regeerakkoord: ze zijn van principiële aard. Zo gaat de discussie in cirkels. In de loop van de avond komen de dreigementen. Ger Koopmans suggereert dat er die zaterdag al een partijcongres gehouden kan worden, in Limburg, om de drie in het gareel te krijgen.

Als de vergadering muurvast zit, neemt partijvoorzitter Bleker het woord. Wat volgt is een exposé over de procedures bij onderlinge onenigheid. Die kent hij nog precies uit de gemeente Denekamp, waar hij ooit een bemiddelingspoging heeft gedaan tussen ruziënde CDA-raadsleden. In het uiterste geval, zegt Bleker, beslist het partijbestuur wie zich nog 'CDA' mogen noemen: de drie dissidenten of de achttien overige fractieleden. Hij zal de partijsecretaris vragen de procedure in gang te zetten. Een intimiderend verhaal, vinden Klink, Koppejan en Ferrier. Worden ze straks de partij uitgegooid? Een minder uitgesproken lid van de fractie, Madeleine van Toorenburg, barst in snikken uit. 'We willen ze toch niet kwijt? Zo ver ben ik nog helemaal niet.'

Later zal Bleker toegeven dat zijn theoretische exercitie 'te koel en kil' is geweest voor dergelijke omstandigheden. Klink is aangeslagen, Ferrier en Koppejan ook. Na een uitputtingsslag van zevenenhalf uur wordt de vergadering geschorst - zonder uitkomst.