VN MediagidsMarcel van Dam zelf ooit neoliberaal
Politiek 30.11.2009
Wat een heerlijke tijd voor mensen die Marcel van Dam graag willen zien: een boek (Niemands land), een televisiedocumentaire (De onrendabelen), een ontroerend interview met Arjan Visser in Vrij Nederland, een 'Achterkant van het gelijk'-achtig debat onder leiding van Paul Witteman. Zou het waar zijn dat je linkser wordt als je de zeventig bent gepasseerd (Marcel is van 1938)?
Dries van Agt en Hans van den Broek hebben zich op hun oude dag ontfermd over de Palestijnen. Hans van Mierlo trekt feller van leer tegen het 'vervloekte politieke systeem' dan in zijn ministerstijd. Van Dam heeft nu de onrendabelen ontdekt, de armoedzaaiers die het slachtoffer zijn van dertig jaar bezuinigingen op de sociale zekerheid door centrum-rechtse, paarse en christelijk-sociale kabinetten. Er leven nu meer mensen onder de armoedegrens dan in 1980, rekent hij voor. De maatschappij is rauwer, harder en minder humaan geworden.
Grappig dat die kritiek uit de mond van een voormalige PvdA-bewindsman en voorzitter van de VARA komt. Dertig jaar lang is de verzorgingsstaat uitgekleed. De helft van die tijd zat zijn partij in het kabinet. Van Dam erkent dat hij de ontwikkeling van Nederland in neoliberale richting onvoldoende heeft zien aankomen en dat siert hem. Heeft hij als politicus genoeg tegenspel gegeven? Ja en nee.
Van Dam was het Kamerlid dat elk najaar het kabinet-Lubbers bestookte met vragen over de positie van de minima. Hij voorspelde dat Jan Splinter niet door de winter zou komen en verrijkte de Nederlandse taal met het werkwoord 'belubberen' (neologisme voor: de gewone man belazeren).
Maar ik heb ook de Marcel van Dam gekend die zich op de voorzitterskamer van de VARA aan de Heuvellaan in Hilversum zat te ergeren aan de ouderwetse manier waarop de PvdA de verzorgingsstaat verdedigde. De sociaal-democraten hadden de aansluiting gemist bij de moderne maatschappij, zei hij toen ik hem in 1991 interviewde. Mensen van nu wilden zelf keuzen maken. De collectiviteiten van vroeger bestonden niet meer. De PvdA hield vast aan regelingen en instrumenten waar niemand behoefte aan had. Van Dam destijds: 'Zo blijft er alleen een partij voor de zieken, zwakken en misselijken over. Maar daar worden de jonge kiezers door afgeschrikt. Het is één groot achterhoedegevecht.' En - aan het adres van zijn leermeester Joop den Uyl die 'de onderkant van de samenleving wilde optillen': 'Dat zag Joop fout. Dat kan in deze tijd niet meer.' De VARA-voorzitter klonk als een van de neoliberalen die hij nu zo fel bestrijdt.
Op zijn eenenzeventigste verwijt Van Dam de PvdA niet langer dat ze te drammerig en links is en de jeugd afschrikt. Integendeel: in 2003 zegde hij zijn lidmaatschap op omdat Wouter Bos zich te veel op de middeninkomens richtte en te weinig op de 'zieken, zwakken en misselijken'. In 2006 attaqueerde hij de nieuwe partijleider toen die pleitte voor fiscalisering van de AOW (ander woord voor: laat bejaarden via de belasting zelf meebetalen aan hun oudedagsvoorziening). De Volkskrant-column waarin hij betoogde dat Bos 'de kiezer misleidde' wordt door de PvdA-top nog steeds gezien als een van de belangrijkste oorzaken van de verkiezingsnederlaag die de partij in november van dat jaar leed. Nu het kabinet de AOW-leeftijd wil verhogen, schrijft Van Dam dat 'de ouderen de klos zijn'. Volgens hem heeft de SP de rechtmatige plaats van de PvdA in het politieke spectrum overgenomen.
Heeft Van Dam gelijk dat de 'teloorgang van de sociaal-democratie' een rechtstreeks gevolg is van het loslaten van de 'onrendabelen'? Dat valt te betwijfelen. De rijken zijn rijker geworden, de armen armer, is zijn stelling. Geen wonder dat de PvdA kiezers aan de onderkant verliest. Het is een te eendimensionale analyse. In 2002 interviewde ik samen met Margalith Kleijwegt bewoners van de Schoolwerf in Almere-Haven. Ze hadden een doorzonwoning, een auto en vaak ook nog een caravan voor de deur. Ze voelden zich geen arbeider meer, maar lid van de middenklasse. Toch wisten ze zeker dat sociaal-democraten als Kok en Melkert hen hadden bestolen. De rancune onder die nieuwe middengroepen lijkt me electoraal zeker zo'n groot probleem voor de PvdA als de - terechte - grieven van de bijstandsmoeders, drugsverslaafden en deeltijdwerkers bij McDonald's die bij Van Dam figureren. De gefrustreerde middenklasse - misschien een goed onderwerp voor een volgende documentaire annex avondvullend debat bij de VARA?
Lezersoproep
U bent al 40 jaar getrouwd met een lieve boekhouder, maar valt ineens voor een Poolse bouwvakker. U stemt stiekem met uw portemonnee in plaats van uw hart. U zit in de actiegroep Behoud de Buurtwinkel, maar shopt soms bij de Lidl.
