De grootste bezuinigingsgolf in decennia staat op het punt Nederland te overspoelen. Waarom blijven grote protestacties uit?

'Alle proporties te buiten', 'nooit eerder vertoond', 'zonder perspectief voor volgende generaties'. De kunstensector reageerde deze week geschokt op de snijplannen van staatssecretaris van Cultuur Halbe Zijlstra. Vanuit de psychiatrie en de huisartsen klonk flinke verontwaardiging over de bezuinigingsvoornemens in de zorg. En op de ledenvergadering van de Vereniging Nederlandse Gemeenten liepen de emoties hoog op over de plannen om de sociale werkplaatsen drastisch in te perken. In sneltreinvaart is het kabinet-Rutte bezig de achttien miljard euro aan bezuinigingsplannen te realiseren. Maar behalve verontruste persberichten van kabinet-Rutte bezig de achttien miljard euro aan bezuinigingsplannen te realiseren. Maar behalve verontruste persberichten van belangenorganisaties en hier en daar wat kleine demonstraties, hebben Rutte, Verhagen en gedoogpartner Wilders nog weinig tegenstand ondervonden. Waar blijven de grote protestacties? Waarom lijkt het Nederlandse volk de Haagse snoeisessie gelaten over zich heen te laten komen?

'Militairen zijn boos, medewerkers uit het openbaar vervoer zijn boos, personeel uit het onderwijs is boos, het Theater Instituut is boos,' zegt de Amsterdamse hoogleraar politicologie Jean Tillie. 'Maar het zijn allemaal kleine, geïsoleerde clubjes waartussen nauwelijks contacten zijn. Pas als ze zich onderling zouden verbinden, komt een massaal verzet tot stand.' Zijn Rotterdamse collega Rinus van Schendelen denkt niet dat die verbinding er zal komen. 'Het kabinet hanteert doelgroepenbeleid en pakt de ene na de andere sector aan. Wie nog niet geschoren is, houdt zich voorlopig stil.'

En de getroffen instellingen hoeven volgens hem ook niet te rekenen op grootscheepse steun van de bevolking. 'Veel mensen denken: dan maar iets minder vaak naar de opera of een concert.' De Leidse bestuurskundige Jouke de Vries meent dat onder de burgers het draagvlak voor het bezuinigingsbeleid groter is dan we nu denken. 'De sectoren die nu geraakt worden door de bezuinigingen maken veel ketelmuziek, maar ik vermoed dat een grote groep Nederlanders wel accepteert wat er nu gebeurt. Die vindt ook dat het huishoudboekje op orde moet komen.' Hetzelfde geldt voor de meeste oppositiepartijen. Zij weten 'verdomd goed'
dat er wat moet gebeuren aan het begrotingstekort, zegt De Vries. 'Ook voor hen is die achttien miljard bijna heilig.' Gebrek aan eigen visie is een andere reden waarom ze nauwelijks ageren tegen de plannen van het kabinet, aldus Tillie. 'De PvdA ruziet onderling over het leiderschap van Job Cohen. Alles wat die partij en ook de anderen roepen over de bezuinigingen is reactief. Ze komen niet met een helder tegenverhaal.'

De Amsterdamse hoogleraar maakt zich grote zorgen. 'In de wetenschap komt er een verschuiving van het fundamentele onderzoek naar toegepast onderzoek ten bate van het bedrijfsleven. Daarmee wordt het vrije denken en de vrije wetenschap aangepakt.' Bij de sectoren kunst en cultuur vindt volgens hem op dezelfde wijze een kaalslag plaats. 'Het kabinet pakt alles aan wat vrijheid, autonomie en creativiteit vertegenwoordigt. En dat zijn juist de kernwaarden van de democratie. Voor mij is echt de grens bereikt.'

Jouke de Vries gebruikt minder grote woorden. Hij noemt het 'wrang' dat de bezuinigingen mensen treffen die 'de crisis niet hebben veroorzaakt'. Natuurlijk had de pijn ook anders verdeeld kunnen worden, zegt De Vries. Zo bleef de hypotheekrenteaftrek ongemoeid. 'Maar daarin is Nederland niet uniek. In alle rijke, westerse landen zijn grote problemen met de huizenmarkt en de vergrijzing. En overal bestaat grote binnenlandse weerstand om er echt iets aan te veranderen. Dan kom je uit bij makkelijke slachtoffers als de cultuur.'

Rinus van Schendelen is nog genuanceerder. 'De kunsten houden zevenhonderd miljoen over. In 2004 ontving de sector ongeveer eenzelfde bedrag. Toen hoorden we niemand klagen.' In de zorgsector zijn de kosten zo de pan uitgerezen dat het 'hoog tijd is dat er iets gebeurt'. Maar ook daar vallen de klappen volgens hem mee. 'We moeten nu zelf gaan dokken voor dingen die de afgelopen twintig jaar gratis waren, zoals een rollator. Maar de handel speelt daar al op in. Ik zag laatst een advertentie voor een rollator die in de aanbieding was voor honderdvijftig euro. Vroeger kwamen die in de zorgboeken terecht voor zevenhonderd euro vanwege alle administratieve lasten. Dan zeg ik als burger: deze oplossing is veel efficiënter.'

Grote vraag is of het einde van de verzorgingsstaat nabij is. 'Zover zou ik niet willen gaan,' zegt de Amsterdamse hoogleraar Jean Tillie. 'Maar er is zeker sprake van een verschraling van de collectieve voorzieningen. Daar kun je andere keuzes in maken. Ik vind dat de hypotheekrenteaftrek had moeten worden aangepakt, want het blijft vreemd dat andere mensen meebetalen aan de aankoop van mijn huis.'

Van Schendelen: 'De ingrepen betekenen niet het einde van de verzorgingsstaat, maar hij wordt wel anders ingericht. We krijgen meer eigen verantwoordelijkheid.' Vooral als het gaat om de mogelijke sluiting van sociale werkplaatsen, de verlaging van de bijstand en de afbouw van de regelingen voor jong gehandicapten waait er een straffe wind. 'Thuis blijven zitten en je hand ophouden wil dit kabinet duidelijk heel moeilijk maken,' aldus de Rotterdamse politicoloog. 'Dus minder wortel aan de voorkant en een duwtje aan de achterkant.'

Meer zelfredzaamheid is volgens hem duidelijk het devies. Maar als je kijkt naar de oorsprong van de verzorgingsstaat in de jaren zestig, is de burger nog wel heel royaal bedeeld met hulp en bijstand van staatswege, zegt Van Schendelen. 'Het concept zoals oud-premier Willem Drees dat introduceerde, bestond eigenlijk alleen maar uit een aantal vangnetten op het gebied van inkomen, gezondheid, onderwijs en volkshuisvesting. Mensen moesten in die tijd veel meer zelf betalen dan nu. De hoogte van bijvoorbeeld de woonsubsidie en de studiebeurs toen, zouden wij nu als onleefbaar laag beschouwen.' Wat de hoogleraar maar wil zeggen: 'Als Rutte die acties van Drees nu zou introduceren, dan zou het land pas echt op stelten staan.'

Voor Jouke de Vries is één ding zeker: De gevolgen van de crisis komen nog steeds niet echt door. Reden waarom veel Nederlanders lauw reageren op de kabinetsplannen. 'Heel veel mensen merken nog steeds niets als ze naar hun loonstrookjes kijken,' zegt hij. 'Maar ik denk dat we het uiteindelijk wel met minder zullen moeten doen. We zullen terug moeten gaan naar een lager welvaartsniveau.' Maar ach, relativeert hij, laten we de gevolgen daarvan niet overdrijven. 'Ik vind het bijna beledigend om met mijn ouders te spreken over een crisis. De welvaart gutst ons nog steeds uit de ogen.'