Burgemeester Gerd Leers riep vóór zijn val de hulp in van bestuurskundige Arno Korsten. Het mocht niet baten.

'Burgemeesters struikelen zelden over één incident,' weet hoogleraar bestuurskunde Arno F.A. Korsten. Vier jaar geleden onderwierp hij de 'factoren, omstandigheden, patronen en preventie- en interventiemogelijkheden' bij het voortijdige vertrek van tientallen burgemeesters aan wetenschappelijk onderzoek. Sindsdien geldt Korsten, verbonden aan de Open Universiteit en de Universiteit Maastricht, als een expert op het gebied van De vallende burgemeester (zoals zijn samen met prof. dr. Harrie Aardema geschreven publicatie was getiteld).

Met de Maastrichtse burgemeester Gerd Leers als coauteur was Korsten eerder verantwoordelijk voor het boek Inspirerend leiderschap in de risicomaatschappij (2005), waarvan de strekking luidde dat gezag 'meer gezicht' behoeft en niet mag blijven steken in crisismanagement. Zij schreven het nadat Leers was geëerd als 'beste burgemeester' van het land.

Begrijpelijk dus dat Leers nog vóórdat NRC Handelsblad op zaterdag 10 oktober vorig jaar onthulde dat hij door de aankoop van een vakantiehuis aan de Zwarte Zee in een Bulgaars beleggingsavontuur verstrikt was geraakt, de hulp van de bevriende bestuurskundige inriep. Op drift geraakte lokaal bestuurders stonden in die dagen sowieso in het middelpunt van de belangstelling. Korsten voorspelde bij Omroep Brabant dat het gemis aan zelfreflectie Ruud Vreeman in Tilburg lelijk zouden opbreken - precies zoals enkele weken later geschiedde. In Den Helder struikelde Stefan Hulman over zijn dubbele woonlasten die voor rekening van de gemeente kwamen.

De verwachting was dat de negatieve publiciteit over de Bulgaarse transactie niet direct dramatisch zou uitpakken voor de populaire Leers, al adviseerde Korsten hem direct om optimale openheid te betrachten. De burgemeester deed er verstandig aan om ruiterlijk toe te geven dat hij zich verre had moeten houden van de Oost-Europese vastgoedescapades waarin een van zijn ambtenaren in de vrije tijd betrokken was. En hij moest maar zo snel mogelijk afstand doen van de omstreden villa, bijvoorbeeld door het beheer over te hevelen naar een daartoe op te richten onafhankelijke stichting. Korsten: 'De hoop was dat die erkenning krediet zou opleveren. Weliswaar late reflectie maar toch reflectie.'

Het mocht niet baten. Woensdagavond 13 januari voerde een meerderheid van de Maastrichtse gemeenteraad de druk op Gerd Leers zodanig op dat die zijn conclusie trok en zelf opstapte. Rond half twee die nacht signaleerde adviseur Korsten bij de zojuist gevallen burgemeester 'een mengeling van boosheid, teleurstelling, berusting en opluchting'. Het was Leers niet gelukt om de gekozenen te overtuigen met een doordachte speech, waar Korsten en collega-adviseur Cees Versteden (oud-gemeentesecretaris van Utrecht) het hunne aan hadden bijgedragen. Al in de eerste termijn van het debat eisten twee van de coalitiepartijen het vertrek van de burgemeester, zonder op de speech in te gaan.

De vraag aan professor Korsten ligt voor de hand: in hoeverre voldoet de val van de Maastrichtse burgemeester aan de sjablonen die de beroepsgroep volgens de studie De vallende burgemeester noodlottig worden? Sinds 2000 ruimden circa vijftig burgemeesters gedwongen het veld; het betrof vrijwel uitsluitend vijftigplussers. Ongeveer de helft van de betrokkenen kreeg het verwijt dat de zelfreflectie ver voor de eigenlijke val te wensen overliet. 'Leers struikelde over een integriteitskwestie die hoofdzakelijk een privézaak was. Dit was een uniek geval,' vindt Korsten.

'Want waar hebben we het over? Een vakantiehuis in Byala dat werd verworven op een manier die geen schoonheidsprijs verdient. In zijn eerste en laatste woord tegenover de raad erkende Leers dat hij onhandig had gemanoeuvreerd. Hij is door het stof gegaan. Op het moment waarop Leers door de Maastrichtse raad naar huis werd gestuurd, overleefde Balkenende in Den Haag een debat over de Nederlandse betrokkenheid in Irak. Logisch dat hij zich nu afvraagt waar de proportionaliteit blijft.'

Een onderzoek door het Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten (BING) wees uit dat Leers 'niet in strijd met enig wettelijk voorschrift heeft gehandeld', al was op een paar detailpunten 'mogelijk en bij enkele zelfs zeker de schijn van belangenverstrengeling ontstaan'.

Bron van de misère is een inmiddels ziek thuis zittende gemeenteambtenaar die voor veertig miljoen euro aan Europese subsidies voor Maastricht wist binnen te halen en vervolgens met evenveel enthousiasme, nu in zijn hoedanigheid van grootaandeelhouder van een Bulgaarse investeringsmaatschappij, de burgemeester wist te porren om 2,2 ton eigen geld te steken in een nog steeds niet afgebouwde villa.

Curieus genoeg struikelde Leers niet over het rapport ('de man deugt', zei de GroenLinks-woordvoerder), maar omdat sprake was van 'tanend gezag'. Hoe zou deze burgemeester ooit nog wethouders of raadsleden de maat kunnen nemen als die de integriteitscode schenden? Bestuurskundige Korsten voorzag de in het nauw gedreven Leers gratis van advies. Noem het een vriendendienst.

'Leers kwam volgens mij goed uit dat BING-rapport naar voren, van ambtsmisbruik is geen sprake, maar blijkbaar niet goed genoeg om politiek te overleven,' resumeert hij. 'Wellicht dat zijn stijl van besturen hem met terugwerkende kracht werd kwalijk genomen. Na zijn vertrek werd zijn voortvarende aanpak van veiligheid en openbare orde geprezen. Daarbij stelde hij de portefeuilles van wethouders of gemeentelijke afdelingen niet voorop. Probleemgericht werken verdraagt zich niet altijd met portefeuillegericht werken en daar maak je niet veel vrienden mee. Misschien had het geholpen als de wethouders wat meer hadden kunnen gloriëren.'