Van verzekeringspolissen is bekend dat je er altijd beter aan doet eerst de kleine lettertjes te lezen, wil je niet voor onaangename verrassingen komen te staan. Hetzelfde geldt voor regeerakkoorden en rapporten van adviesorganen als de Sociaal-Economische Raad. Wat waren ze in het najaar van 2006 blij bij de PvdA met het ‘Middellange Termijnadvies’ van de SER.

Niet meer bezuinigen maar investeren, luidde de strekking van dat stuk dat onder leiding van de latere kabinetsformateur Herman Wijjfels was opgesteld. Een nieuwe regering moest ervoor zorgen dat 200.000 Nederlanders extra aan het werk kwamen. Als dat gebeurde, konden we de vergrijzing met een gerust hart tegemoet zien. Snijden in de verzorgingsstaat was niet nodig. De formuleringen van het rapport werden nagenoeg in hun geheel overgenomen in het regeerakoord ‘Samen werken, samen leven’ van Balkenende IV.

Het kabinet stelde zich ten doel de arbeidsparticipatie te verhogen tot tachtig procent van de Nederlandse bevolking. Inderdaad: dat komt er op neer dat 200.000 langdurig werklozen, migranten, moeders met kinderen en vroegtijdig uitgetreden senioren aan een baan moeten worden geholpen. Maar hoe?

Ondanks massagewerk van de nieuwe SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan waren sociale partners en Kroonleden het over één ding niet eens geworden: of versoepeling van het ontslagrecht goed zou zijn voor de outsiders op de arbeidsmarkt. De werkgevers dachten van wel, de vakbeweging was er mordicus tegen. In Beetsterzwaag kwamen CDA, PvdA en ChristenUnie niet veel verder. Er werd afgesproken dat over het ontslagrecht zou worden nagedacht. Meer niet.

Vooral minister Piet Hein Donner van Sociale Zaken stak er veel denkwerk in. Hij raakte er van overtuigd dat de gevolgen van de vergrijzing alleen waren op te vangen als het ontslagrecht werd versoepeld. Dat mocht hij niet vinden van Agnes Jongerius van de FNV en van Mariëtte Hamer, vice-fractievoorzitter van de PvdA. Die twee rooie vrouwen spraken hun veto uit. Najaar 2007 leidde dat bijna tot een kabinetscrisis. Om die af te wenden, stelde Balkenende de commissie Arbeidsparticipatie in. Onder voorzitterschap van TNT-topman Peter Bakker zou tot juni 2008 rustig op de materie worden gestudeerd.