Waarom Rutte en Droogstoppel Cohen het zo goed doen.

Toen Job Cohen op zondagmiddag rond vijven achter het spreekgestoelte ging staan, wist hij dat er veel op het spel stond. Dit was De Speech. Hij moest aan het PvdA-congres, en de rest van het land, laten zien dat hij de toekomstige premier van Nederland is.

We hadden weinig van Cohen gehoord de afgelopen weken. Zijn publieke optredens als PvdA-leider waren op één hand te tellen: een persconferentie over het partijprogramma, een lezing in Leeuwarden, de presentatie van de PvdA-lijst. Bij geen van die optredens maakte hij een verpletterende indruk. Hij las een toespraak voor van een blaadje, maakte wat grapjes, en weg was hij. Maar nu, op het verkiezingscongres van zijn partij, moest Cohen met de billen bloot.

Anderhalve maand geleden werd Job Cohen onthaald als de nieuwe Obama, met slogans als 'Yes we Cohen'. Een beetje merkwaardig was dat wel. Want als de nieuwe PvdA-leider over één ding niet beschikt, is het wel het redenaarstalent van de Amerikaanse president. Cohens presentatie is doorgaans rustig en een tikje nors, niet opzwepend en inspirerend. In interviews geeft hij korte, zakelijke antwoorden. Van een televisiejournalist begrijp ik dat Cohen bij hem op de redactie inmiddels is omgedoopt tot 'Droogstoppel'. Dat zegt genoeg.

Henk te Velde, hoogleraar Vaderlandse Geschiedenis in Leiden, doet veel onderzoek naar politieke stijlen. Ik bel hem op. Waarom is Job Cohen toch zo'n grote kanshebber voor het premierschap? 'Cohen past naadloos in de traditie van de Nederlandse politiek,' zegt Te Velde. 'In Den Haag is pathos eigenlijk niet geoorloofd. Geen van de grote premiers van na de oorlog waren grote redenaars: Drees, Lubbers, Kok. Den Uyl wel, maar die heeft dan ook geen stempel op het ambt gedrukt.' In Nederland, zegt Te Velde, telt iets anders dan oratorische gave: persoon en programma moeten samenvallen. Als die persoon dan ook nog betrouwbaar is en overwicht heeft, doet de rest er eigenlijk niet zo veel meer toe. Ziedaar de aantrekkingskracht van Job Cohen.

Zouden ze er over de grens net zo over denken? Ik bel met Jan Callebaut, een Vlaamse politiek strateeg die de christendemocraat Yves Leterme drie jaar geleden aan het Belgische premierschap hielp. Hij volgt de Nederlandse politiek nauwgezet. 'In Nederland is de politiek veel meer rationeel en intellectueel dan in België,' zegt Callebaut. 'Nederlandse politici proberen ver te blijven van de emotie. Het is een permanent examen in zelfcontrole. Het lijkt wel alsof jullie in Nederland een deel van de zintuiglijke waarneming eruit gehaald hebben.' Hij besluit zijn betoog met een vergelijking: 'Het is zoiets als voetbal spelen met één hand op de rug gebonden.'

Gewapend met de observaties van de Nederlandse professor en de Belgische spindoctor reis ik af naar twee partijcongressen. Eerst de VVD, die bijeenkomt in Sportcentrum Papendal bij Arnhem.
Wat valt er te zeggen over de politieke stijl van VVD-leider Mark Rutte? In zijn eerste jaren als liberaal voorman heeft Rutte ernstig geworsteld met de Wet van Te Velde: persoon en programma vielen niet samen. Rutte kwam over als een vriendelijke, progressieve jongen. Een links-liberaal, geen uit beton gegoten law and order-man. Maar Rutte is van de VVD. Dus zei hij de afgelopen jaren voortdurend hoe rechts hij wel niet was. Zodat de kloof tussen persoon en programma alleen maar méér in de gaten begon te lopen.

De laatste maanden heeft Rutte zich hervonden. Hij praat alleen nog maar over bezuinigingen en mobiliteit en hoe belangrijk ondernemers zijn voor Nederland. Geholpen door een ruziënd kabinet en een PVV die wegzakt in de peilingen, maakt de VVD een maand voor de verkiezingen ineens kans om tweede of zelfs eerste partij van het land te worden. Dus is de stemming bij de VVD uitstekend.

Rutte spreekt aan het einde van de dag. Dat doet hij op een rond podium, midden in de zaal. Voordat hij aan zijn toespraak begint, wijst hij naar mensen in het publiek en steekt z'n duim omhoog - zoals Amerikaanse politici ook doen.

Het moet gezegd: Rutte kan uitstekend speechen. Hij praat vijfentwintig minuten onafgebroken, zonder papier of autocue. Het enige wat hij bij zich heeft, is een microfoon, die hij beurtelings in zijn linker- en zijn rechterhand houdt. De andere hand stopt hij losjes in zijn zak. Of hij gesticuleert ermee, als hij een punt wil benadrukken: 'De hypotheekrenteaftrek, daar gaan we niet aan morrelen. Vandaag niet, morgen niet, in de toekomst niet!'

Wat Rutte doet, is soepel en eloquent. Maar is het ook meeslepend? Mwah. Zijn speech speelt niet op het gevoel. De enige emotie - irritatie - die hij toont, is tijdens een uitgebreide tirade tegen 'links'. 'Waar ik óók zo'n hekel aan heb bij links, is dat nivelleren. Die jaloeziebelasting. Vreselijk.'
Maar nergens wordt het grimmig. Juist in die fase van zijn speech maakt Rutte een aantal grapjes.
'Als je links het beheer geeft over de Sahara, is binnen de kortste keren al het zand op.'
Tijdens de slotovatie komen de duimen weer tevoorschijn.

De volgende dag ga ik naar Concertgebouw De Vereeniging in Nijmegen om De Speech van Job Cohen te zien. Ook hij spreekt aan het einde van de dag, nadat de partij net anderhalf uur heeft gedelibereerd over de volgorde van de kandidatenlijst (resultaat: ongewijzigd aangenomen). De nieuwe PvdA-leider heeft zich uitstekend voorbereid. Hoewel hij een autocue nodig heeft, is zijn toon minder voorlezerig dan voorheen. Het is misschien allemaal een beetje aan de lange kant, maar Cohen laat goed getimede pauzes vallen voor open doekjes uit de zaal.

'Daarom zeg ik u: we mogen het oplossen van de crisis niet overlaten aan de veroorzakers van de crisis!' Applaus.
'Want een samenleving is pas echt sociaal als het er veilig is!' Applaus.
'We moeten die rechtsstaat verdedigen tegen al diegenen die hem geweld aandoen!' Applaus.

Maar krijgen we er ook kippenvel van? Niet echt. Cohen blijft ook in zijn nieuwe rol als PvdA-leider voorlopig de burgemeester die zijn gehoor op opgeruimde toon toespreekt. Over heel veel meer klankkleuren beschikt hij niet. Een PvdA'er die heeft meegeschreven aan de speech, zegt na afloop: 'Ik dacht wel af en toe: zo spreek je die tekst niet uit.'

Cohens grootste handicap is misschien wel zijn voorganger. Want Wouter Bos mag dan, net als Rutte, geworsteld hebben met de Wet van Te Velde - speeches geven kan hij als de beste. Als een van de weinige Nederlandse politici is hij niet vies van een beetje pathos.

Ook tijdens zijn afscheidsspeech, eerder die middag, trekt Bos alle registers open. Hij is ernstig. Hij maakt grapjes ('Marco Pastors van Leefbaar Rotterdam hield ons voor: "Als ik zou moeten kiezen tussen de PvdA en mijn gezin, zou ik ook voor mijn gezin kiezen."') En hij doet een emotionele dankbetuiging aan zijn vrouw Barbara, die hij wegspoelt met een theatrale slok water. Na afloop krijgt hij een minutenlange ovatie van de zaal.

De PvdA (en Nederland) zal het voortaan moeten doen met Job Cohen. Liefhebbers van gloedvolle toespraken zullen dat betreuren. Maar je kunt ook zeggen dat de Nederlandse politiek terug is bij zijn eigen traditie: een knappe spreker die nooit één op één was met zijn partij, maakt plaats voor een beperkte redenaar die het PvdA-gevoel voor de volle honderd procent belichaamt.

Zo lijkt Wouter Bos er zelf ook over te denken. Na afloop van het congres staat hij buiten, ontspannen, biertje in de hand. 'Uiteindelijk acteer ik meer,' zegt hij. 'Job heeft een veel presidentiëlere uitstraling dan ik.'