Gemeenten halen alles uit de kast om kiezers op 3 maart naar de stembus te krijgen. Heeft dat wel zin?
Stemmen om middernacht? Dat kan op 3 maart in Den Haag. Op de avond voor de gemeenteraadsverkiezingen vindt dit jaar 'de Verkiezingsnâch' plaats. Na een uitgebreid programma met Haagse artiesten en politici kunnen de aanwezigen even na twaalven alvast hun stem uitbrengen voor de raad. Ook de volgende dag rolt Den Haag de roder loper uit voor kiezers: er rijdt een speciale 'stemtram' door de stad en wie dat wil, kan met een tuktuk naar het stembureau worden vervoerd. 'Geen betutteling, maar veel humor,' zo omschrijft burgemeester Van Aartsen de verkiezingspromotie van Den Haag in het blad Binnenlands Bestuur. Totale kosten: 381.000 euro.

Elke vier jaar is het weer een probleem bij de gemeenteraadsverkiezingen: de lage opkomst. Het zijn second order elections, en dan brengt meestal zo'n twintig procent minder kiezers zijn stem uit dan bij de Tweede Kamerverkiezingen. Bovendien daalt de opkomst gestaag: van 73,2 procent landelijk in 1986 tot 58,6 procent in 2006 (al was de opkomst vier jaar geleden ietsje hoger dan in 2002). In de grote steden is het vaak nog dramatischer: vier jaar geleden kwam in Den Haag nog niet eens de helft van de kiesgerechtigden opdagen.

Met name jongeren laten het massaal afweten bij het stemlokaal. Politici vinden een lage opkomst vervelend: het knaagt aan hun legitimiteit, zeker in deze tijden van boos burgerschap. Dus halen ze alles uit de kast voor een hoger opkomstpercentage. Sinds enkele jaren kunnen de kiezers in elk stemlokaal terecht: een stempas en legitimatie zijn voldoende. Veel gemeenten laten een Stemwijzer of Kieskompas maken. Sommige steden, zoals Den Haag, houden ook nog peilingen om de betrokkenheid van de burgers te vergroten. Vrijwel alle grote gemeenten hebben inmiddels verkiezingswebsites, luisterend naar vrolijke namen als almerestemt.nl, tilburgheeftietstekiezen.nl en ikwildateindhoven.nl.

Nieuw zijn de verkiezingsfestivals. Den Haag is niet de enige. In Groningen vindt in concertzaal De Oosterpoort speciaal voor jongeren die voor het eerst mogen stemmen het feest 'Nachttien' (let op de woordspeling) plaats. Op het programma: Nick en Simon, Lange Frans en de dj's van The Partysquad. De stemkaart geldt als toegangspas.

Maar werkt het ook? Politicoloog André Krouwel van de Vrije Universiteit in Amsterdam gelooft van wel. Afgelopen jaar deed Krouwel, bedenker van het Kieskompas, in opdracht van de gemeente Almere onderzoek naar niet-stemmers. Hij concludeerde dat een groot deel van de kiezers niet thuisblijft uit onvrede met de democratie, maar om triviale redenen. 'Het zijn heel simpele dingen: verkiezingen vergeten, stempas kwijt, moeder naar de dokter brengen.' Deze 'situationele niet-stemmers' zijn volgens Krouwel met een gerichte campagne goed naar de stembus te krijgen. 'Je moet iets doen wat de aandacht trekt, zo blijkt uit Engels onderzoek. Verkiezingsdag moet iets bijzonders zijn voor de kiezers. Neem zo'n jongerenfestival: als je stempas ook de toegangskaart is, wordt-ie ineens geld waard. Dan raak je hem waarschijnlijk minder snel kwijt.'

Philip van Praag, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam, vindt al die feestjes maar flauwekul. 'Het doet me denken aan de "beatmissen" die de rooms-katholieke kerk in de jaren zestig organiseerde om jongeren naar de kerk te krijgen. Ik geloof absoluut niet dat je met dit soort instrumenten meer mensen naar het stemlokaal lokt. Je zult zien dat op die feesten in Den Haag en Groningen alleen de vertegenwoordigers van alle politieke jongerenorganisaties komen. Ofwel: de mensen die toch al gingen stemmen.'

Van Praag zou wel eens gelijk kunnen hebben. Uit onderzoek blijkt dat de opkomst alleen omhoog gaat als er echt wat op het spel staat. En dat is zelden het geval bij raadsverkiezingen. De meeste kiezers weten niets van hun lokale politici en stemmen gewoon op basis van de landelijke politiek. 'De raadsverkiezingen zouden een stuk spannender zijn,' zegt Van Praag, 'als het bijvoorbeeld ook om de burgemeester zou gaan. Neem België: daar kiest de raad telkens voor vier jaar de burgemeester. De leider van de grootste partij wordt dan echt de baas van de gemeente.'

André Krouwel beaamt dat er naast leuke feestjes ook echt wat te kiezen moet zijn. Hij bepleit een andere manier om verkiezingen spannender te maken: 'We zouden verschillende verkiezingen moet clusteren. Een speciale "verkiezingsdag" voor gemeenteraad, Provinciale Staten en waterschappen tegelijk. Dan staat er echt wat op het spel. In Zweden doen ze dat, en de opkomst is er aanzienlijk toegenomen.'