VN volgt de verkiezingen. Waarom geven kieswijzers zulke bizarre stemadviezen?

De redactie van Vrij Nederland is van slag. Een week geleden heb ik alle verslaggevers, eindredacteuren en opmaakredacteuren om een gunst gevraagd: zouden ze het Kieskompas, de op één na bekendste stemhulp van Nederland, willen invullen? Met de verkiezingen in aantocht is de discussie over de macht en betrouwbaarheid van online kieswijzers weer losgebarsten. Kijken, dacht ik, of Vrij Nederland een duit in het zakje kon doen.

Het resultaat was opmerkelijk. Van de collega's die antwoordden, kwam een flink aantal terecht bij de Partij voor de Dieren. Hoe is dit mogelijk? Geen van de collega's in kwestie overweegt serieus op de dierenpartij te stemmen, op eentje na. Bij het invullen hebben ze geen blijk gegeven van overmatige dierenliefde. Een collega koos - naar eigen zeggen vanwege zijn 'ziekelijke neiging tot nuance' - bij een stelling over de bio-industrie voor de optie 'neutraal'. Daarnaast gaf hij Marianne Thieme als premierskandidaat een 2, 'zowel wat betreft bekwaamheid als betrouwbaarheid'. En toch belandde ook hij bij de PvdD.

Verbijstering en gêne streden afgelopen week op de redactie om voorrang. De mails die ik van collega's kreeg, leken wel afkomstig van gereformeerden die worstelen met homoseksuele gevoelens. 'Het is dat je absolute discretie garandeert,' schreef er een, 'en zelfs dan kost het me nog zeer veel moeite het te bekennen.' Een ander: 'Ik schaamde me natuurlijk ontzettend, maar nu ik zie dat ik niet de enige ben, durf ik uit de kooi te komen.' En derde collega berustte in zijn lot, zij het met enige humor: 'Ook ik ben een dierenman. WOEF.'

Online-kieshulpen zijn populair. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 werd de Stemwijzer, de oudste kieshulp van Nederland, 2,2 miljoen keer geraadpleegd. Het Kieskompas werd bij de vorige verkiezingen 1,5 miljoen keer bekeken. Hoe meer het electoraat op drift raakt, hoe vaker het advies zoekt. En het laat zich graag beïnvloeden. De politicologen Otto Scholten en Jan Kleijnnijenhuis berekenden dat bij de vorige verkiezingen vijf zetels geheel toe te schrijven waren aan digitale stemadviezen. Dat lijkt weinig, maar het kan precies de electorale swing zijn die straks bepaalt of Cohen, Rutte of Balkenende premier wordt.

De Stemwijzer, die wordt gemaakt door het Instituut voor Publiek en Politiek (IPP), had jarenlang het rijk alleen. Maar vier jaar geleden kwam daar het Kieskompas bij, dat voor een heel andere aanpak kiest. Waar de Stemwijzer de partijen zelf een antwoord laat formuleren op de stellingen, bepaalt het Kieskompas in laatste instantie zelf of een antwoord klopt of niet. En terwijl de Stemwijzer antwoorden op stellingen baseert op 'partijstandpunten', neemt het Kieskompas ook de ideologische bagage van partijen mee. Wie het Kieskompas maakt, krijgt dan ook geen rechtstreeks stemadvies, maar een positie in een assenstelsel. De horizontale as bepaalt hoe links of rechts je bent op het gebied van sociaal-economische vraagstukken (belastingen, AOW, hypotheekrenteaftrek), de verticale as of je progressief of conservatief bent in immateriële zaken (immigratie, euthanasie, privacy).

De man achter het Kieskompas is André Krouwel, politicoloog aan de Vrije Universiteit. Krouwel is een handige jongen met goede toegang tot de media (ook dit weekblad consulteert hem met enige regelmaat). In de afgelopen jaren heeft hij een heus imperiumpje opgebouwd: het Kieskompas werd geëxporteerd naar tweeëndertig landen, waaronder Israël, Turkije en Zweden.

Behalve ouderwets Hollands koopmanstalent heeft Krouwel ook gepeperde meningen - met name over de Stemwijzer. Dat blijkt al snel als ik hem opbel. 'Met permissie,' zegt hij na vijf minuten. 'Die mensen van het IPP hebben totaal geen verstand van verkiezingen.' Wat volgt is een lange boutade. De vragen van de Stemwijzer zouden veel te sturend gesteld worden. Ze zouden veel te simplistisch zijn omdat je alleen 'ja' of 'nee' kunt antwoorden (het Kieskompas hanteert een vijfpuntsschaal, variërend van 'helemaal mee eens' tot 'helemaal niet mee eens').

En dan Krouwels belangrijkste verwijt: de Stemwijzer zou politieke partijen in staat stellen de feiten te verdraaien. Ze kunnen zich naar believen linkser of rechtser voordoen dan in hun verkiezingsprogramma. Ook dit jaar hebben de partijen weer een loopje genomen met de waarheid. Het CDA zegt tegen versoepeling van het ontslagrecht te zijn, terwijl het daar in werkelijkheid al jaren voor ijvert. De PvdA vindt niet dat studenten geld moeten lenen voor hun studie, maar het verkiezingsprogramma pleit voor een leenstelsel. En zelfs het fatsoenlijke D66 belazert de boel: de partij wil zogenaamd een tweede kerncentrale bouwen in Nederland, terwijl in het D66-programma een kopje staat genaamd 'Geen nieuwe kerncentrales'.

'De Stemwijzer is bagger,' besluit Krouwel zijn betoog op genuanceerde wijze. 'De partijen mogen liegen. Daarom krijgt het IPP zoveel subsidie van de overheid.'

Jochum de Graaf, de maker van de Stemwijzer, is een wat mildere man. Hij zucht als ik hem confronteer met de kritiek van Krouwel. Hij begrijpt de verwijten niet, zegt hij. De Stemwijzer is 'een multimediaal platform waar partijen hun standpunten aan de kiezer kunnen voorleggen'. Meer niet. Als die partijen vervolgens de feiten verdraaien, dan maakt dat de Stemwijzer toch niet onbetrouwbaar? Nee, het maakt de partijen onbetrouwbaar. Om zijn argument kracht bij te zetten, citeert De Graaf de bekende woorden van overste Karremans: 'Don't shoot the piano player.'

Bovendien is er op het Kieskompas ook een heleboel aan te merken. Om te beginnen is het een 'black box': het is niet duidelijk via welke techniek Krouwel aan zijn politieke plaatsbepalingen komt. Kenmerkend voor dit gebrek aan transparantie, zegt De Graaf, is het feit dat Kieskompas geen gebruikersstatistieken publiceert. 'Bij ons zijn die online zichtbaar.' En dan dat assenstelsel.

Dat heeft ook flinke nadelen. Waarom juist die twee dimensies, rechts/links en conservatief/progressief? Er zijn er toch veel meer: religieus/seculier, traditioneel/modern - ga zo maar door. 'Het Kieskompas probeert mensen in een hokje te stoppen,' besluit De Graaf zijn betoog. 'En dat terwijl sommige partijen, zoals de PVV, juist lastig te vangen zijn in termen van links en rechts.'

En zo komen we weer bij de knettergekke politieke plaatsbepaling van mijn collega's. Die blijkt samen te hangen met een andere zwakke plek van het Kieskompas. Wat is er gebeurd? De Partij voor de Dieren is een one issue-partij. Over dat issue - dieren - gaat in het Kieskompas slechts één vraag (bio-industrie afschaffen, ja of nee). Maar over negenentwintig andere onderwerpen wordt de PvdD óók geacht een mening te hebben. En wat blijkt? Die mening vertoont gigantische overeenkomsten met de PvdA. Zoveel, dat de twee partijen in het assenstelsel van Krouwel letterlijk bovenop elkaar zitten. Mijn collega's die zijn doorverwezen naar Marianne Thieme, zijn dus brave PvdA-stemmers. Maar omdat het Kieskompas geen gewicht geeft aan stellingen komen ze uit bij de PvdD.

André Krouwel weet meteen waar ik het over heb. 'Ja, die dierenpartij. Die staan daar heel irritant. Zo'n marginaal clubje dat helemaal overlapt met de PvdA. Ik baalde daar ook enorm van. We wilden ze er eerst nog uit gooien. Maar ja, we hanteren nou eenmaal de stelregel: als je zetels in de Kamer hebt, mag je meedoen aan het Kieskompas.'

Mijn collega's kunnen gerustgesteld zijn, zegt Krouwel: 'Ze zijn geen dierenfanatici, maar gewoon beschaafde linkse mensen.' Marianne Thieme heeft een andere interpretatie: 'Ik zou je collega's willen adviseren om het partijprogramma te lezen en serieus te overwegen op de Partij voor de Dieren te stemmen.'