Nog twee maanden zou Hugo Chávez te leven hebben, meldden media eind mei. Hoe dramatisch zijn situatie was, onderstreepte de Venezolaanse president in april, toen hij, teruggekeerd na een kankerbehandeling op Cuba, in zijn geboortestaat Barinas in een kerk huilend door de knieën ging.

‘Jezus, geef me uw kroon, geef me uw kruis, geef me uw doornen zodat ik kan bloeden. Maar geef me ook leven, want ik wil nog meer doen voor dit land en dit volk. Neem me nog niet tot U.’

Weinigen geloofden op dat moment nog in de kansen van Chávez om de verkiezingen in oktober te halen, laat staan te winnen. Er is echter weinig bekend over de vorm en ernst van zijn ziekte; die wordt als een staatsgeheim behandeld. Tussen juni 2011 en juni 2012 verbleef hij meer dan tweehonderd dagen op Cuba en werd hij daar drie keer geopereerd. In die tijd regeerde hij hoofdzakelijk via Twitter, zo schamperde de oppositie. Maar begin juni, bij de inschrijving als presidentskandidaat, keerde Chávez terug. ‘Ik ben compleet vrij van kanker,’ meldde de 58-jarige ex-beroepsmilitair triomfantelijk. ‘Ik heb zelfs al weer een wandelingetje gemaakt!’

Yankees loop naar de hel
Hugo Chávez heeft het afgelopen jaar een gedaanteverwisseling ondergaan. De president is inmiddels niet meer alleen de strijdlustige comandante met rode baret en groene legerkleding, die ‘de yankees knock-out’ wil slaan. Hij is vandaag de dag een politieke survivor, en sinds kort ook een man van liefde. ‘Chávez, corazón de mi patria’ is de slogan van zijn verkiezingscampagne, oftewel ‘Chávez, hart van mijn vaderland’. Daarbij blijft het niet: tegenwoordig staat hij synoniem voor heel Venezuela. ‘Chávez ya no soy yo, Chávez es el pueblo’, aldus een andere verkiezingsleus. Oftewel: ‘Chávez, dat ben allang ik niet meer, Chávez is het volk’. Verantwoordelijk voor deze omslag is João Santana, een Braziliaanse marketingstrateeg die eerder succesvol de campagnes van Inácio Lula en Dilma Rousseff, de vorige en huidige president van Brazilië, begeleidde. Santana probeert de scherpe kantjes van Chávez’ retoriek af te halen.

Uitspraken als ‘Yankees loop naar de hel’ mogen bij de achterban weliswaar goed aankomen, Chávez dreigt er zijn eigen glazen mee in te gooien bij twijfelende kiezers. Zijn agressieve kant blijkt echter niet zomaar uit te roeien. ‘Wat betreft de rijken in dit land, u doet er goed aan op mij te stemmen, denk er goed over na!’ dreigde hij begin september nog tegen zijn opponenten. ‘Bent u geïnteresseerd in een burgeroorlog? Ik geloof dat niemand in een burgeroorlog geïnteresseerd is!’

Dreigen en schelden behoren nog altijd tot de sterkere kanten van de man die in 1992 een mislukte couppoging deed. Eén van Chávez’ beruchtste uitvallen was in 2006, toen hij tijdens zijn live-televisieshow Aló Presidente de Amerikaanse president George Bush voor ezel, alcoholist en genocidepleger uitmaakte. Chávez gebruikt het programma al meer dan tien jaar om zijn volk op zondagmiddag urenlang met tekst, zang en dans te vermaken. Die dag in 2006 sprak hij over de Amerikaanse bezetting van Irak. Hij zat in een tent tegenover tientallen toeschouwers, terwijl op de achtergrond koeien vredig graasden. ‘U bent een domme man,’ zei hij tegen een imaginaire Bush, terwijl hij strak in de camera keek. En schreeuwde vervolgens: ‘Als u ooit het domme idee krijgt om Venezuela binnen te vallen, dan wacht ik hier op u in de savanne! Kom hier maar naartoe, Mr. Danger! Kom hier maar naartoe!’ Andere uitzendingen van Aló Presidente tonen een zingende Chávez, een Chávez die verkondigt dat Jezus een socialist was en een Chávez die zijn ministers openlijk uitfoetert vanwege onopgeloste misstanden in het land.

Persoonlijkheidscultus
De zondagse televisie-uitzending past perfect bij enkele van Chávez’ sterkste kanten: de man is mediageniek, charismatisch en spontaan. ‘Hij kan heel goed de wereld aan zijn volk verklaren,’ meent Hugo Pérez, professor aan de Universidad Central in Caracas. ‘Venezolanen houden ervan dat iemand hun in simpele woorden uitlegt wie goed en wie slecht is.’ Pérez zelf is daar minder van gediend. Hij stemt op 7 oktober op oppositiekandidaat Henrique Capriles. ‘Ik ben sociaal-democraat, maar stem niet op Chávez. Ik weet het, in het buitenland heeft hij veel aanhangers en wordt hij gezien als een linkse held. Maar ik kan niet stemmen op iemand die een dergelijke persoonlijkheidscultus opbouwt en die zo veel geld in het leger steekt.’

Niet alleen via Aló Presidente spreekt Chávez tot zijn volk. De Venezolaanse president heeft de afgelopen jaren zijn invloed op de media duidelijk versterkt. Hem staan inmiddels zes televisiekanalen, verschillende radiozenders en drie kranten ter beschikking. Wanneer de regering meent dat een mededeling van Chávez van ‘nationaal belang’ is, zijn alle zenders, inclusief de privézenders, wettelijk verplicht diens toespraak rechtstreeks uit te zenden. Tijdens de verkiezingen neemt Chávez het ook niet al te nauw met de scheiding tussen regeringsnieuws en verkiezingscampagne. ‘Voor Chávez zijn campagne, partij, regering en staat hetzelfde,’ meent Alberto Barrera Tyszka, auteur van een biografie over Chávez. De oppositie beschuldigt de president ervan overheidsgeld en zendtijd voor zijn campagne te misbruiken, maar die is niet onder de indruk: ‘Zolang de oppositiemedia niet objectief over mij berichten, pas ik me niet aan.’

Knuffelen
Chávez heeft zijn populariteit niet alleen te danken aan zijn charisma en zijn aanwezigheid in de media, maar vooral aan zijn sociale programma’s voor de armen, de zogenoemde misiónes. Chávez begon ermee in 2003. Zijn populariteit steeg en daalde sindsdien bijna altijd evenredig met het uitgavevolume van de misiónes.

Een van de mensen die heilig in de sociale programma’s gelooft, is Elsy Torrealba. Ze is te vinden op de esquina caliente, de ‘hete hoek’, zoals ze het zelf noemt, in het centrum van Caracas. ‘Ik ben een revolutionair,’ vertelt Torrealba vol vuur. De ‘hete hoek’ van Torrealba bestaat uit een rode partytent met zes rijen plastic stoeltjes vol senioren. Daarin staat een lawaaiige televisie die allerlei goeds over Chávez uitzendt. Volgens Torrealba gaat het sinds de president aan de macht is veel beter met Venezuela. Wat heeft hij dan voor zijn volk bereikt? ‘Meneer, dat is te veel om op te noemen. Wat dacht u van de Misión Sucre, de Misión Barrio Adentro, de Misión Robinson en de Misión En Amor Mayor?’

Torrealba heeft het over de sociale programma’s van de regering, die zich richten op beter onderwijs, alfabetisering, gratis gezondheidszorg, gesubsidieerde basisvoeding en pensioenen voor ouderen. Chávez heeft daar het afgelopen decennium miljarden in gestoken.
Professor Hugo Pérez relativeert echter de effectiviteit van de misiónes. ‘Ze hebben inderdaad tot een vermindering van de armoede geleid, maar dat gold vooral tot 2007. Sinds dien is de armoede weer toegenomen. Boven dien zijn de misiónes geen structurele oplossing, het is puur geld verdelen.’

Het nieuwste sociale programma is de Misión Vivienda, waarmee Chávez de chronische woningnood in het land probeert te bestrijden. En passant werkt hij met de missie ook aan zijn eigen populariteit. Tijdens een wekelijkse realitysoap op televisie geeft de president gratis huizen weg aan arme Venezolanen, die ontroerd door zoveel goedheid met hem mogen knuffelen. ‘Eerst God, dan mijn comandante,’ zegt een ontroerde ex-dakloze in een van de uitzendingen. De staatszender VTV toont intussen de nieuwe woningen, die her en der met verkiezingsposters van Chávez versierd zijn. Op 31 mei was Natalia Valdivieso de gelukkige ontvanger van een nieuw huis: ze kreeg het van Chávez omdat ze zijn driemiljoenste volger op Twitter was. ‘Chávez is de beste president!’ twitterde ze daarna niet geheel onverwacht.

Duivel Bush
De misiónes maken deel uit van de Bolivari aanse revolutie van Chávez. De term verwijst naar Simon Bolívar, een Venezolaan die in de negentiende eeuw als bevrijder van het noordelijk deel van Zuid-Amerika gold omdat hij ten strijde trok tegen de Spaanse koloniale macht. Chávez raakte tijdens zijn opleiding tot soldaat geïnspireerd door Bolívar.

Als jonge beroepsmilitair verafschuwde Chá vez de armoede en het cliëntelisme in zijn land, gepersonifieerd door de corrupte president Carlos Pérez. In 1992 besloot hij deze president met een groep militairen te verdrijven. De coup mislukte en Chávez belandde in de gevangenis, maar hij won de sympathie van de Venezolanen en kreeg in 1994 gratie. Daarop begon hij zijn politieke loopbaan. Hij stelde zich in 1998 kandidaat voor de presidentsverkiezingen, die hij ruimschoots won. Het was het begin van een politieke aardverschuiving in Venezuela. Meteen na zijn inauguratie begon Chávez met het uitbouwen van zijn macht. Het lukte hem de grondwet te veranderen, waardoor de president veel meer bevoegdheden kreeg dan voorheen. De middenklasse trok haar steun voor de ex-militair al snel in. Op 11 april 2002 marcheerden bijna een miljoen demonstranten richting het presidentieel paleis om te demonstreren tegen Chávez’ besluit om het management van oliemaatschappij PDVSA te ontslaan. De president werd voor korte tijd afgezet, maar nadat de nieuwe machthebber, Pedro Cardona, alle democratische instanties in het land buitenspel probeerde te zetten, kwam het volk wederom in opstand en zorgde ervoor dat Chávez binnen drie dagen weer aan de macht was.

Het is onder meer de staatsgreep van april 2002 die de weerzin van Chávez tegen de Verenigde Staten verklaart – Chávez is er namelijk van overtuigd dat de VS die coup tegen hem hebben ondersteund. Zo kon het gebeuren dat de president eind 2006, tijdens een speech voor de Verenigde Naties in New York, verklaarde dat het spreekgestoelte naar zwavel stonk, verwijzend naar ‘duivel’ George Bush, die de dag ervoor op dezelfde plek had gestaan. Over Barack Obama is hij overigens milder: nadat de Amerikaanse president begin dit jaar zei dat Chávez geen directe bedreiging voor de VS vormt, noemde Chávez hem ‘een aardige vent’.

Olie voor een vriendenprijsje
In zijn vurige wens niet langer een deel van de achtertuin van het Witte Huis te zijn, heeft Chávez het afgelopen decennium de Venezo aanse buitenlandpolitiek op de schop genomen. Vooral de eerste helft van het vorige decennium was hij bezeten van het idee zijn Bolivariaanse revolutie naar andere delen van Latijns-Amerika te exporteren. Chávez werd de inspiratiebron voor een hele reeks linkse leiders, met als meest vooraanstaande Evo Morales in Bolivia en Rafael Correa in Ecuador. Maar ook Kirchner in Argentinië, Lula in Brazilië en Humala in Peru zijn door Chávez beïnvloed. Een van zijn trouwste bondgenoten is Fidel Castro, de voormalige Cubaanse leider die in ruil voor duizenden Cubaanse artsen in Venezolaanse armenwijken voor een vriendenprijsje miljoenen vaten olie ontvangt.

Voor oppositiekandidaat Henrique Capriles gaan de Latijns-Amerikaanse contacten van Chávez duidelijk te ver. Begin september zei hij: ‘Chávez heeft de afgelopen jaren 170 miljard dollar aan landen als Nicaragua en Cuba gegeven, terwijl we dat geld in Venezuela hadden moeten investeren.’
Ook Nederland kreeg te maken met Chávez’ strijd tegen de imperialistische machten en zijn wens de Amerikanen zo ver mogelijk op afstand te houden. In 2009 beschuldigde de president ons land ervan ‘samen met het Yankee-imperium een agressie voor te bereiden’ richting Venezuela.

Inderdaad hebben de Verenigde Staten vliegtuigen op Curaçao en Aruba gestationeerd, maar die staan er formeel niet voor militaire doeleinden, maar ter bestrijding van drugssmokkel. Al in 2005 waren de verhoudingen niet al te best, toen Chávez verkondigde dat ‘de koloniale mogendheden moeten oprotten’ uit het Caribisch gebied. Het werd er niet beter op toen Defensieminister Henk Kamp een jaar later Chávez ‘een onverdraagzame volkspopulist’ noemde. Volgens Kamp hoefde Nederland echter niet bang te zijn voor Venezuela, aangezien de Venezolaan se marine uit slechts één tweedehands schip zou bestaan. Uiteindelijk werd het weer rustiger nadat minister Ben Bot van Buitenlandse Zaken tijdens een bezoek aan Caracas beloofde dat Nederland de Antillen, gelegen op vijftig kilometer voor de Venezolaanse kust, niet door de Amerikanen zou laten ‘misbruiken’.

Behalve in Latijns-Amerika en in de Cariben werd Chávez ook razend actief in de rest van de wereld. In zijn streven het imperialisme te verslaan haalde hij de banden aan met landen als China, Rusland, Iran, Wit-Rusland en Libië. Khadaffi, Loekasjenko en Ahmadinejad, ze werden allen al in Caracas gesignaleerd. Inmiddels worden in Maracay Iraanse tractoren geassembleerd; elders in het land bevindt zich een kalasjnikov-fabriek in aanbouw. In het centrum van Caracas bouwen arbeiders woningen voor daklozen met Wit-Russische ramen. China schoot een Venezolaanse satelliet de ruimte in en verstrekte een lening van twintig miljard dollar in ruil voor olie.

Een bundeltje dollars
Ook de binnenlandse politiek van Chávez kreeg de afgelopen jaren steeds radicalere trekken. Terwijl Chávez in 2005 nog zei dat hij van Venezuela ‘geen tweede Cuba’ wilde maken, begon hij kort daarop met de nationalisatie van elektriciteitsbedrijven, bracht hij buitenlandse olievelden in het oosten van het land onder zijn beheer en begon zijn regering met onteigeningen van bedrijven en braakliggend land. Chávez verbrak de contacten met het IMF en legde een vaste wisselkoers vast voor de Venezolaanse munt, wat tot een enorme zwarte markt leidde. Pijnlijk voor Chávez was een filmpje op YouTube, waarin een van zijn dochters vrolijk met een bundeltje dollars zwaait, die voor de gemiddelde Venezolaan inmiddels moeilijk te verkrijgen zijn. ‘Het socialisme van de eenentwintigste eeuw geldt kennelijk niet voor de familie Chávez’ was een veelgehoord commentaar.

Inmiddels heeft Venezuela een van de sterkst gereguleerde economieën ter wereld. Chávez stelde maximumprijzen vast voor voedingsmiddelen als melk, suiker, koffie en kip. Aantrekkelijk voor de armen in het land, alleen vervelend dat daardoor regelmatig tekorten ontstaan: voor Venezolaanse bedrijven loont het om niet meer te produceren. Chávez ziet dit anders: volgens hem worden de tekorten veroorzaakt door tegenwerking van privébedrijven die zijn revolutie willen saboteren.

Tientallen procenten inflatie
Bij de verkiezingen op 7 oktober neemt Chávez het op tegen de veertigjarige Henrique Capriles die, om zich van de ‘oude en ziekelijke’ Chávez te onderscheiden, bij voorkeur joggend de afstand naar zijn volgende verkiezingsbijeenkomst aflegt. Chávez noemt Capriles nooit bij naam, maar betitelt hem steevast als majunche, wat zoiets als ‘minderwaardige’ of ‘verliezer’ betekent. Voor Chávez is Capriles een representant van de rechtse oligarchie die een einde wil maken aan zijn sociale politiek. Capriles heeft echter aangegeven met de succesvolle delen van de misiónes door te willen gaan.

Hoewel Chávez in praktisch alle peilingen op Capriles voorligt, neemt het verschil tussen de twee langzaam af. Mocht Capriles winnen, dan krijgt hij het niet gemakkelijk, volgens professor Hugo Pérez. ‘Wie er ook wint, de nieuwe president moet de strijd aangaan met een inflatie van tientallen procenten. De munt moet gedevalueerd worden, de criminaliteit loopt volledig uit de hand, we hebben een buitenlandse schuld die afbetaald moet worden, enzovoort. Het zou voor Chávez helemaal niet zo slecht hoeven te zijn wanneer hij vanuit de oppositie de onervaren Capriles alle problemen in de schoenen kan schuiven, om een paar jaar later versterkt terug te komen.’
De vraag wat er gebeurt wanneer de gezondheid van Chávez opnieuw verslechtert, houdt Pérez niet erg bezig. ‘Zijn opvolging is niet geregeld, maar er zijn genoeg kandidaten. Het chavisme verdwijnt niet zomaar. Er zijn inmiddels massa’s mensen door Chávez gepolitiseerd, van gematigde sociaal-democraten via stalinisten tot aan bewapende milities in de volkswijken van Caracas die de revolutie willen verdedigen.’

Fruitsalade-politiek
De afgelopen jaren begon Chávez steeds vaker over het ‘Venezolaanse socialisme van de eenentwintigste eeuw’ te praten. ‘Rijk zijn is slecht, rijk zijn is inhumaan!’ riep hij in 2009. ‘Het is belangrijker om nuttig te zijn!’ Om zijn standpunt te onderstrepen, at Chávez in datzelfde jaar een koekje op dat uit de mond kwam van een jongetje dat naast hem stond. ‘Kijk eens naar dit kind, kijk eens naar zijn generositeit!’ onderwees hij. ‘Later komt de kapitalistische maatschappij die ons verziekt met egoïsme. Maar dit kind deelt met mij wat hij in zijn mond heeft. God zegene hem!’

Volgens Vladimir Villegas, voormalig ambassadeur in Mexico en Brazilië en ex-viceminister van Buitenlandse Zaken, is het een illusie te denken dat Venezuela een socialistisch land is. Villegas: ‘Chávez is een man van het leger. Democratische instanties vindt hij maar storend. Hij is uiteindelijk maar in één ding geïnteresseerd, en dat is de macht. Hij streeft naar een superstaat die volledig tot zijn dienst staat.’

Wat Chávez politiek gezien precies wil, weet Villegas niet. ‘De macht lijkt hem naar het hoofd te stijgen, maar ik weet niet of Chávez een masterplan heeft van waar hij precies met het land naartoe wil. Op een bepaald moment was hij geïnteresseerd in de zogenaamde derde weg van Tony Blair, hoe zou dat socialisme kunnen zijn? Daarna was hij goede vrienden met Chirac in Frankrijk. Uiteindelijk is zijn politiek van alles wat, een soort tropische fruitsalade, haha!’
Volgens Villegas, die in 2007 met de president brak, druist de politiek van Chávez inmiddels op vele plekken tegen de grondwet in. ‘De verschillende machten in het land functioneren niet meer onafhankelijk van elkaar, mensenrechten worden geschonden, het bestuur van het land wordt te veel gecentraliseerd, we hebben inmiddels militaire rechters, privé-eigendom is niet meer beschermd, enzovoort, het is een hele waslijst.’

Douglas Bravo, Venezuela’s beroemdste ex-guerrillastrijder, pleegde in 1992 met Chávez en een groep andere militairen een mislukte coup. Hij herinnert zich Chávez als een leergierige jongeman. ‘Hij is geen intellectueel, maar hij lette heel goed op en schreef altijd alles op wat er tijdens een bijeenkomst werd gezegd. Ik herinner me nog dat Chávez eind jaren tachtig zei dat hij niet in het socialisme geloofde.’

Inmiddels heeft ook Bravo met Chávez gebroken. ‘De belangrijkste verdienste van Chávez is waarschijnlijk dat politiek links in Venezuela voor het eerst zelfbewust is gaan nadenken over wat ze wil. Maar verder heeft hij gewoon de vorige bourgeoisie door een andere vervangen. Er is niets socialistisch aan zijn politiek, in Venezuela draait nog steeds alles om de inkomsten uit olie. We hebben een economía de puerto, een haveneconomie. We produceren niets, de landbouw ligt op zijn gat, we importeren alleen maar. Ondanks zijn linkse retoriek is Chávez een garantie voor olieleveranties aan het Westen. In Venezuela hebben we nog steeds staatskapitalisme. Wat dat betreft maakt het niet uit of Chávez of Capriles wint.’

Vladimir Villegas ziet dat anders. ‘Mocht Chávez winnen, dan zal er ongetwijfeld meer repressie komen. Ik hoop dat hij gezond blijft, zodat hij nog een tijd vanuit de oppositie het land kan meemaken. Dat zou heel leerzaam voor hem zijn.’

Chávez zelf, die in zijn verkiezingsprogramma vooral naar ‘onafhankelijkheid, continuïteit van de Bolivariaanse revolutie en een overgang naar een socialistische economie’ streeft, ziet het allemaal in een globaler perspectief. ‘Winst is geen luxe, het is een noodzaak!’, riep hij begin september tijdens een verkiezingsbijeenkomst in Caracas. ‘Een verlies voor de Bolivariaanse revolutie is niet alleen een nederlaag voor Venezuela. Het is een nederlaag voor de hele wereld!’